ZAMONAVIY TA’LIM TIZIMIDA PSIXOLOGIK YONDASHUVLARNING AHAMIYATI:SHAXSIY RIVOJLANISH, MOTIVATSIYA VA IJTIMOIY MOSLASHUV

Аннотация

This article analyzes the importance of psychological approaches in modern education. It discusses the role of these approaches in supporting personal development, enhancing motivation, and aiding social adaptation. The article highlights how understanding students’ psychological needs and applying differential methods can improve the effectiveness of teaching and learning. Furthermore, emotional intelligence, inclusive education, and the teacher’s psychological competence are examined as key factors for the holistic development of students. This article is valuable for educators, psychologists, and students engaged in the field of educational psychology. Kalit so’zlar: Ta’lim psixologiyasi, tarbiya, motivatsiya, ijtimoiy moslashuv, pedagogic psixologiya, inkluyiziv ta’lim, o’qituvchining roli. Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 257 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Keywords: Educational psychology, upbringing, motivation, social adaptation, pedagogical psychology, inclusive education, teacher’s role. Insonlar jamiyatda o’z o’rniga ega bo’lishida ta’lim va tarbiyani roli beqiyos. Har bir yosh avlod o’ziga xos, ya’ni iqtidoriga qarab maxsus ta’lim sohalariga yo’naltiriladi. 1Pedagogik psixologiya – ta’lim va tarbiyaning ta’siri oqibatida o’quvchilar psixikasida sodir bo’ladigan o’zgarishlarni, o’quv materiallarining o’quvchilar yosh xususiyatiga mos kelishini, turli ta’lim metodlarining psixologik jihatdan samaradorligini, darsliklar, o’quv qurollari va maktab ishlarining tartibiga nisbatan bo’lgan psixologik talablar kabi muammolarni ham pedagogik psixologiya o’rganadi. Shuningdek, ta’lim va tarbiya jarayoning tashkilotchisi bo’lgan – o’qituvchi shaxsini, uning pedagogic faoliyati xususiyatlarini ham o’rganadi. Bola psixologiyasiga qarab maktablarda o’qitishning ham bosqichlar bo’lib, ular boshlanb’ich maktab yoshi, o’rta maktab yoshi, yuqori maktab yoshi kategoriyalarini o’z ichiga oladi. Bunday bo’linishdan maqsad bolalardagi psixologik rivojlanishiga qarab o’quv darsliklari, shuningdek, yosh xususiyatiga mos metodlardan to’g’ri foydalanish. Ayni paytda, zamonaviy texnalogiyalar jadal rivojlanayotgan bir paytda, har bir yosh psixologiyasi uchun zarur metodika va darsliklarni internet tarmoqlaridan ham bemalol topishimiz mumkin. O’tgan ajdodlarimiz ham qomusiy asarlarida bola taraqqiyoti va tarbiyasi masalalari katta o’rin egallaydi. Umuman Sharq va G’arb madaniyatida ham psixologik-pedagogik mazmundagi asarlar XVII – XVIII asrlarda diniy-axloqiy negizda yozilgan. XVIII asrga kelibgina ma’lum uslubga ega bo’lgan ilmiy fikrlar vujudga kela boshladi. Hatto bizning muqadds dinimizda ham ilm olish hamma uchun farz ekanligi aytib o’tilgan. Shuning uchun shaxs kamolotida ta’lim va tarbiyani mavqei beqiyos deymiz. Endi esa zamonaviy ta’lim tizimiga kelsak, zamonaviy taʼlim tizimi nafaqat bilim berish, balki shaxsni har tomonlama rivojlantirishni ham o‘z oldiga maqsad qilib 1 Xolikov, U. Yosh va pedagogik psixologiya fanidan maʼruzalar matni. Navoiy: Navoiy davlat pedagogika instituti, 2015. Institut ilmiy kengashi qarori bilan tavsiya etilgan. Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 258 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qo‘ygan. Bu jarayonda psixologik yondashuvlar alohida o‘rin tutadi, chunki har bir o‘quvchining rivojlanish darajasi, ehtiyojlari va qobiliyati bir-biridan farq qiladi. Shaxsiy rivojlanish, motivatsiya va ijtimoiy moslashuv singari omillar bevosita psixologik qo‘llab-quvvatlashga bog‘liq. Taʼlimda individual yondashuv, emotsional intellektni rivojlantirish va inklyuzivlik tamoyillariga amal qilish orqali nafaqat bilim, balki tarbiyaviy va psixologik yutuqlarga ham erishish mumkin. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida taʼlim tizimi katta oʻzgarishlarni boshdan kechirmoqda. Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti, ijtimoiy-iqtisodiy talablarning ortishi hamda pandemiyadan keyingi davr tajribalari taʼlim jarayoniga yangicha qarashni taqozo etmoqda. Anʼanaviy o‘qitish uslublari asta-sekin interaktiv, talaba markazli, raqamli vositalarga asoslangan usullar bilan almashmoqda. Masofaviy taʼlim, gibrid o‘qitish, sun’iy intellekt yordamida individual yondashuv, virtual laboratoriyalar, multimediya vositalari orqali o‘rganish bugungi taʼlimning ajralmas qismiga aylangan. Bu o‘zgarishlar pedagogik jarayonning psixologik jihatlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.2 Endilikda shunchaki bilim berish emas, balki o‘quvchining shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, ichki motivatsiyasini uyg‘otish, ijtimoiy- emotsional moslashuvini ta’minlash muhim bo‘lib bormoqda. Bu esa o‘qituvchidan faqatgina mutaxassislik bilimlari emas, balki chuqur psixologik savodxonlik, empatiya, kommunikativ qobiliyatlar va zamonaviy psixologik yondashuvlarni egallashni talab qiladi. Shuningdek, bugungi taʼlimda har bir o‘quvchining qiziqishlari, ehtiyojlari va o‘zlashtirish darajasini inobatga oluvchi individual va differensial yondashuvlar dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Inklyuziv taʼlim, ya’ni nogironligi bor yoki o‘zgacha rivojlanga