FONETIK USLUBIYATNING ASOSIY TAMOYILLARI VA ADABIY TILDAGI ROLI

Аннотация

В статье рассматриваются предмет и основные направления фонетической стилистики. Анализируются стилистические возможности фонетических средств — звуков, ударения и интонации, их роль в передаче эмоциональной окраски текста. Материал подчёркивает значение фонетического богатства в литературном языке. Kalit so‘zlar: fonetik uslubiyat, tovush takrori, alliteratsiya, assonans, onomatopoeia, estetik tamoyil, adabiy til, ritm va ohang, emotsional ifoda, badiiy tasvir vositasi. Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 264 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Keywords: phonostylistics, sound repetition, alliteration, assonance, onomatopoeia, aesthetic principle, literary language, rhythm and intonation, emotional expression, stylistic device Ключевые слова: фонетическая стилистика, повтор звуков, аллитерация, ассонанс, ономатопея, эстетический принцип, литературный язык, ритм и интонация, эмоциональное выражение, стилистическое средство. Fonetik uslubiyatning asosiy tamoyillari va adabiy tildagi roli: Fonetik uslubiyat — tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, adabiy matnlarda tovush birliklarining uslubiy vazifasini o‘rganadi. Bu fan tilning estetik, emotsional va ekspressiv imkoniyatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Fonetik vositalarning uslubiy kuchi: Adabiy matnda tovushlarning tanlovi, ularning uyg‘unligi, alliteratsiya va assonans kabi hodisalar o‘quvchida ma’lum estetik taassurot uyg‘otadi. Jumladan: Alliteratsiya — bir xil yoki o‘xshash undoshlarning takrorlanishi orqali ritmik va obrazli ifoda hosil qiladi. Masalan: "Qattiq qadamlar qum ustidan qarsillab o‘tdi." Assonans — bir xil unli tovushlarning takrorlanishi orqali melodiya va ritm yaratadi. Masalan: "Olam ichra odam, odam ichra olam."Urg‘u va intonatsiya: Fonetik uslubiyatda urg‘u va intonatsiyaning rolini alohida ta’kidlash lozim. Urg‘u gapning asosiy ma’nosini ajratib ko‘rsatishga xizmat qiladi, intonatsiya esa emotsional ifodaning kuchli vositasidir.Fonetik vositalarning uslubiy funksiyalari Fonetik birliklar quyidagi uslubiy vazifalarni bajaradi: 1. Emotsional rang berish — ifoda kuchini oshirish. 2. Stilistik kontrast yaratish — dramatik ta’sirni kuchaytirish. 3. Qahramonning ruhiy holatini aks ettirish — ichki monologlarda keng qo‘llanadi. Fonetik uslubiyat (yoki fonostilistika) — bu tilshunoslikning fonetika va uslubiyat sohalarining kesishgan nuqtasida joylashgan bo‘lib, nutq tovushlarining (unli, undosh, urg‘u, intonatsiya, pauza va boshqalar) ma’no va uslub hosil qilishdagi rolini o‘rganadi. Fonetik vositalarning uslubiy xususiyatlari: Fonetik uslubiyatda quyidagi fonetik vositalar uslubiy maqsadlarda ishlatiladi: 1. Alliteratsiya – bir xil yoki Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 265 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT o‘xshash undosh tovushlarning takrorlanishi: Masalan: “Sokin suv sathida soya suzadi” (shovqinli “s” tovushi bilan musiqiylik hosil qilinadi).1 2. Assonans – unli tovushlarning takrorlanishi: Masalan: “Olam aro ohang olar o‘rmonlar” (“o” unlisi ovozli uyg‘unlik yaratadi). 3. Urg‘u (accent) – so‘z yoki gapdagi muhim so‘zga e’tiborni jalb qilish uchun ishlatiladi. U nutqning ta’sirchanligini oshiradi. 4. Intonatsiya – gap ohangi. U gapning maqsadini (so‘roq, buyruq, hayrat, inkor) bildiradi va uslubiy rang beradi. 5. Pauza – to‘xtalishlar orqali nutqni bo‘laklarga ajratadi, emotsional ta’sirni oshiradi. Fonetik uslubiyatning adabiy matnlardagi roli: Adabiy uslubda, ayniqsa, badiiy asarlarda fonetik vositalar orqali: Obrazlilik va ifodaviylik kuchaytiriladi; Tinglovchiga/emotsional ta’sir ko‘rsatiladi; Ritm va musiqiylik yaratiladi; Muallifning estetik didi ifodalanadi. Fonetik uslubiyatning boshqa uslublarda qo‘llanilishi: Publitsistik uslubda urg‘u va intonatsiya auditoriyaga ta’sir o‘tkazishda muhim rol o‘ynaydi. Rasmiy uslubda esa fonetik vositalar kamroq qo‘llaniladi, asosan neytral ohangda bo‘ladi. Suhbat uslubida esa intonatsiyaning tabiiyligi, pauzalar va urg‘ular nutqning samimiyligini ifodalaydi. Fonetik uslubiyat tilda estetik, emotsional va kommunikativ ta’sir vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Fonetik elementlarning mahorat bilan qo‘llanilishi matnning ifodaviy kuchini oshiradi, uni esda qolarli va ta’sirchan qiladi. Fonetik vositalarning qo‘llanilish konteksti: Fonetik uslubiyatda tovush birliklari yozma va og‘zaki nutq kontekstida turlicha namoyon bo‘ladi. Yozma matnda fonetik vositalarning ta’siri bevosita emas, ammo grafik usullar (masalan, takroriy harflar, onomatopeya, tovushga xos tasvirlar) orqali ifodalanadi. Og‘zaki nutqda esa intonatsiya, pauza, urg‘u va tembr kabi jihatlar bevosita tinglovchiga ta’sir ko‘rsatadi.2 Masalan: 1 Mamarasulov, A. (2017). O‘zbek adabiy tilida ifoda vositalari. Toshkent: Yozuvchi. 2 Van Dijk, T. (2008). Discourse and Context: A Sociocognitive Approach. Cambridge University Press. Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 266 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT – "U... u kelmaydi..." (pauza orqali dramatizm yaratilgan) – "Bu... bu yolg‘on!" (urg‘u va takrorlash bilan hayr