KRILL VA LOTIN ALIFBOSIGA ASOSLANGAN O’ZBEK YOZUVLARIDA QO’SHIB, AJRATIB VA CHIZIQCHA BILAN YOZISHGA OID QOIDALAR TIZIMI

Аннотация

Эта статья проверяет сравнительный анализ правил, основанных на и отделении и написании льняным письмом, основанным на кир и латинском орфографии. Различия в написании сложных слов, их семантической и грамматической зависимости, последствий системы письма, а также нормативных логольных стандартов раскрываются. Kalit so‘zlar: o‘zbek tili, Kirill yozuvi, lotin yozuvi, imlo, qo‘shma so‘z, chiziqcha, ajratib yozish. Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 270 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Keywords: Uzbek language, Cyrillic, Latin script, Spell, Competible Word, Line, Highlight. Ключевые слова: Узбекский язык, кириллик, латинский скрипт, заклинание, конкурентное слово, строка, выделение. O‘zbek tili tarixida yozuv tizimlari bir necha marta almashgan. XX asrda arab yozuvidan lotin yozuviga, undan Kirill yozuviga, va nihoyat mustaqillikdan so‘ng yana lotin yozuviga o‘tish jarayoni tilshunoslikda ko‘plab ortografik muammolarni yuzaga keltirdi. Ularning eng dolzarblaridan biri — qo‘shib, ajratib va chiziqcha bilan yozish qoidalarining har ikki tizimda bir xilda qo‘llanilmasligi masalasidir. Qo‘shib yozish qoidalari: qiyosiy tahlil qo‘shib yozish, odatda, murakkab so‘zlarni ifodalashda qo‘llaniladi. Bu turdagi so‘zlar semantik va grammatik birlikka ega bo‘lgan ikki yoki undan ortiq komponentdan tashkil topgan bo‘ladi.Kirill yozuvida, odatda, so‘zlar semantik jihatdan yaqin bo‘lsa, qo‘shib yoziladi. Lotin yozuvida esa bu masalada ehtiyotkorlik ko‘proq bo‘lib, ba’zi hollarda chiziqcha afzal ko‘riladi.1 Ajratib yozish qoidalari: qiyosiy yondashuv:ajratib yozish — tildagi mustaqil birliklar, ya’ni alohida ma’no anglatadigan so‘zlar orasidagi chegarani ko‘rsatish vositasidir.Bu yerda har ikki yozuv tizimida deyarli farq yo‘q, biroq murakkab so‘zlarni ajratishdagi uslubiy yondashuvda ayrim tafovutlar mavjud.Chiziqcha bilan yozish: normativ me’yorlar va amaliyotdagi farqlar Chiziqcha bilan yozish – bog‘lovchi yoki kuchaytiruvchi rol o‘ynaydigan vosita bo‘lib, asosan ikki yoki undan ortiq so‘z orasidagi munosabatni ifodalashda qo‘llaniladi.2E’tiborga molik jihat — lotin yozuvida chiziqcha bilan yozish hollari Kirillga nisbatan ko‘proq qo‘llaniladi, ayniqsa murakkab fe’llar va so‘z birikmalarida.Muammoli va noaniq holatlar:Murakkab so‘zlarning har doim ham bir xil yozilmasligi: Masalan, "ona tili" iborasi ba’zan "onatili" tarzida yozilishi mumkin, lekin bu normativ emas.Normativga zid yozuvlar ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalgan: 1 1. Karimov, S. (2015). O‘zbek yozuvining tarixiy bosqichlari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti. 2 2. Ismoilov, B. (2019). Zamonaviy o‘zbek tilida defisli birikmalar. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 271 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bu esa yozuv tizimi va imlo qoidalari o‘rtasidagi uyg‘unlikni buzadi.Lotin yozuvida ba’zi chiziqcha qo‘llaniladigan joylar imlo lug‘atlarida ko‘rsatilmagan.O‘zbek tilida Kirill va lotin yozuvlarining mavjudligi, ularning har birida yozish qoidalari biroz farq qilishiga olib kelgan. Ayniqsa, qo‘shib yozish va chiziqcha bilan yozish masalalari bu farqni yaqqol ko‘rsatadi. Kirill yozuvida ko‘proq qo‘shib yozish afzal ko‘rilsa, lotinda chiziqcha bilan yozish hollari ko‘proq kuzatiladi. Shu bois, yozuv tizimini yagonadir. O‘zbek tili yozuvi bugungi kunda ikki alifboda — lotin va kirill alifbosi asosida ishlatiladi. Har ikki alifboda so‘zlarni qo‘shib yozish, ajratib yozish va chiziqcha bilan yozish qoidalari umumiy til qonuniyatlariga asoslangan bo‘lsa-da, yozuv tizimlaridagi ba’zi farqlar ifoda shaklida seziladi. Quyida ushbu qoidalar taqqoslab yoritiladi. Qo‘shib yozish Lotin yozuvida:Ikki yoki undan ortiq so‘zdan iborat yangi ma’no hosil qiluvchi birikmalar qo‘shib yoziladi. Masalan:oshxona, sirdaryo, umumxalq, sovuqmijoz Kirill yozuvida:Xuddi shu tartib saqlanadi, lekin imloviy belgilar farqi bo‘lishi mumkin.3 Masalan: ошхона, Сирдарё, умумхалқ, совуқмижоз Lotin yozuvida ayrim tovushlar ikki harf bilan ifodalansa (masalan, "sh", "ch", "ng"), kirillda ular bitta harf bilan yoziladi: "ш", "ч", "нг". Bu qo‘shma so‘zlarda yozuvning uzunligi va ko‘rinishida farq keltiradi.Chiziqcha bilan yozish Lotin yozuvida:Juft so‘zlar, kuchaytirma sifatlar va ba’zi bog‘lovchi vositalarda chiziqcha ishlatiladi:qonun-qoida, qip-qizil, kecha-yu kunduz Kirill yozuvida:Xuddi shu tartib saqlanadi, chiziqcha belgilari o‘zgarmaydi: қонун-қоида, қип-қизил, кеча-ю кундуз E’tiborli jihat: Lotin yozuvida "-yu", "-u" bog‘lovchilari ajratib yozilib, chiziqcha bilan ulanadi, bu kirillda битта сўздек кўринади, ammo amalda chiziqcha bilan yoziladi. Ajratib yozish Lotin yozuvida:Harakat ifodalovchi fe’l birikmalari va yordamchi so‘zlar alohida yoziladi: olib keldi, so‘zlab berdi, qarab qo‘ydi.Kirill yozuvida:Shu kabi birikmalar ajratib yoziladi, lekin fe’l shakllarida ba'zida tushunishni osonlashtiruvchi apostrof ishlatilmasligi sababli talaffuzda chalkashlik bo‘lishi mumkin:олиб келди, сўзлаб берди, қараб қўйди. Albatta! Quyi