MAKTAB VA UNIVERSITET O’QUV DASTURIDA O’ZLASHTIRILGAN SO’ZLARNI O’RGATISHDAGI YONDASHUVLAR VA O’ZLASHTIRILGAN SO’ZLARNI O’QITISH JARAYONIDA LEKSIK MASHQLAR VA LUG’ATLARDAN FOYDALANISH

Аннотация

Статья посвящена методическим основам преподавания заимствованных слов в узбекском языке в рамках школьной и университетской систем образования. В ней анализируются международные стратегии обучения заимствованным словам с акцентом на контекстуальные, этимологические и культурно-интегративные методы. Исследуется эффективность контекстуальных и интерактивных методов в школах, а также аналитических и исследовательских подходов в университетах. В статье подчеркивается значение таких методов, как лексические упражнения, использование словарей и обсуждение происхождения и культурной значимости заимствованных слов для повышения языковой компетенции, культурного сознания и навыков критического мышления студентов. Особое внимание уделяется потенциалу последовательной и системной интеграции обучения заимствованным словам для обогащения словарного запаса студентов и повышения их языковой культуры. Kalit so‘zlar: O‘zlashtirilgan so‘zlar, o‘zbek tili, ta’lim metodikasi, kontekstual o‘qitish, etimologik tahlil, madaniy integratsiya, leksik mashqlar, lug‘at boyligi, til kompetensiyasi, interaktiv usullar. Keywords: Borrowed words, Uzbek language, teaching methodology, contextual learning, etymological analysis, cultural integration, lexical exercises, vocabulary enrichment, linguistic competence, interactive methods. Devid Graddol o‘zining 2006- yil, taxminan o‘n yilcha oldin nashr etilgan bir kichik kitobda hozirda boshqa tillarga ko‘plab so‘zlari o‘zlashtirilayotgan ingliz tilini o‘qitish, uni o‘rganish va qo‘llash bilan bog‘liq quyidagi tendensiyalar va ehtimoliy ssenariylarni keltirib o‘tgan. Unga ko‘ra dunyo bo‘ylab ingliz tilini o‘rganayotgan insonlar soni keskin oshib, taxminan 2020-yilda ikki milliardga yetishi kutilayotgani, ingliz tilini o‘rganayotganlarning yoshi va ehtiyojlari o‘zgarib, murakkablashib borishi, ingliz tili ko‘plab mamlakatlarda umumiy ta’lim dasturining bir qismiga Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 311 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT aylanganishi sababli, ona tilisi ingliz tili bo‘lganlar davlatlar tilining iqtisodiy ustunligi pasaygani sari ikki va ko‘p tillilik odatiy holatga aylanib, monolingval (faqat bitta til biluvchi)so‘zlashuvchilar esa turli qiyin vaziyatlarga uchrashi mumkinligi haqida ko‘plab ma’lumotlar misollar orqali keltirib o‘tilgan. Shu asosda aytish mumkinki, davr talabi va turli omillar natijasida o‘zbek tiliga kirib kelib o‘zlashtirilayotgan so‘zlar ham tilning muhim bir qismi hisoblanadi. Onlayn suhbatlar mumkin, ammo hozirgi texnik cheklovlar – video va audio sifatining pastligi, shuningdek, natijaning haqiqiy ahamiyati – ko‘pchilik o‘rganayotganlar uchun yaxshilanish imkoniyatlarini cheklaydi. Bundan tashqari, onlayn tajribaga ega bo‘lmagan va texnologik cheklovlarni yengib o‘tish uchun nisbatan yuqori til darajasiga ega bo‘lmagan o‘rganuvchilar uchun bu yanada qiyin bo‘lishi mumkin. Turli tadqiqotlar o‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘quvchi va talabalarga o‘qitishda o‘zlashtirilgan so‘zlarni aniqlash, ishlatilish o‘rni, holati va ularning asl kelib chiqish manbalarini talabalar bilan birgalikda muhokama qilish kabi usullar sezilarli darajada samarali bo‘lishi mumkin ekanligini ko‘rsatadi. Bu jarayonda o‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zbek tili bilan qiyoslanib, madaniyatlar aro muloqot va aloqani yanada mustahkamlash uchun o‘zining katta hissasini qo‘shadi. O‘qitish faoliyatini yanada samarali qilishda turli multimedia materiallardan foydalanib, o‘zlashtirilgan so‘zlarni ko‘proq amaliyotda ko‘rish va qo‘llash mumkin va ushbu turdagi metodlar ham davlatlar aro bir biridan farq qiladi. O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘gatishda ularning tarixiy va lingvistik jihatlariga alohida e’tibor qaratish lozim. O‘zlashtirilgan so‘zlar asrlar davomida til evolyutsiyasining bir qismi bo‘lib, madaniy va iqtisodiy aloqalarni o‘zida aks ettiradi. Masalan, ingliz tiliga 300 dan ortiq tillardan turli so‘zlar kirib kelgan bo‘lib, ular orasida fransuz, lotin va yunon tillarining ta’siri boshqalarga nisbatan ancha yuqoriroq. Xuddi shunday, yapon tiliga ham modernizatsiya va globalizatsiya tufayli ko‘p tillardan, ayniqsa ingliz tilidan, katta miqdorda so‘lar kirib kelgan.1991 yilda nashr etilgan lug‘atdagi ma’lumlarga ko‘ra o‘sha davrgacha 33 500 ta boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlar ro‘yxatga olingan O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘qitish usullari. Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 312 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘qitishning xalqaro miqyosda juda ko‘p usullari mavjud bo‘lib, ular bir nechta asosiy strategiya hamda uslublarga bo‘linadi va har biri turli ilmiy tadqiqotlar, amaliyotlari bilan tastiqlanib o‘qitish jarayonida asosli manbaalar bilan qo‘llab quvvatlanadi. Quyida bir nechta usullar misollar yordamida izohlab, yoritilib o‘tiladi. O‘zlashtirilgan so‘zlarni nutqada aniqlash va ularni saralash. O‘qituvchilar o‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘quvchi va talabalarga o‘rgatish jarayonida ularning tilshunoslik bilish bo‘yicha darajalariga mos keladigan, imkoni bo‘lsa o‘zb