“HIBATUL-HAQOYIQ” ASARINING ILMIY- MA’RIFIY AHAMIYATI

Аннотация

В данной статье рассматривается творчество Ахмада Югнаки — одного из выдающихся представителей тюркской литературы XII века — и его дидактическая поэма «Хибат аль-Хакаик» («Дар истины»). Анализируются религиозно-нравственные и суфийские взгляды автора, а также его деятельность по духовному воспитанию народа. Особое внимание уделяется содержанию, идеям, структуре, языку и стилю поэмы, а также её историко- литературной значимости в развитии узбекской литературы. В статье подчеркивается актуальность произведения в современном обществе как средства нравственного воспитания. Работа направлена на раскрытие значения наследия Ахмада Югнаки в воспитании молодого поколения. Ключевые слова: Ахмад Югнаки, Хибат аль-Хакаик, дидактическая поэма, суфизм, этика, узбекская литература, тюркский язык, нравственное воспитание. O‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos o‘rin egallagan ko‘plab mutafakkirlar bo‘lib, ular orasida XII asrda yashagan Ahmad Yugnakiy alohida ajralib turadi. U xalq orasida “axloq ustozlaridan biri” sifatida tanilgan. Uning yagona yetib kelgan asari “Hibatul-haqoyiq” bo‘lib, bu doston diniy, axloqiy va tasavvufiy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada Ahmad Yugnakiy shaxsiyati, “Hibatul- haqoyiq” asarining mazmuni, tili, poetikasi, tarixiy va ilmiy ahamiyati, shuningdek, uning bugungi davrdagi o‘rni keng muhokama qilinadi. Ahmad Yugnakiy hayoti haqida yozma manbalar kam bo‘lsa-da, u o‘z asarida o‘zini «faqir Ahmad ibn Mahmud Yugnokiy» deb tanishtiradi. Bu ismlar orqali uning otasining ismi Mahmud bo‘lganini, o‘zi esa Yugnak (Yugnak) degan joyda tug‘ ilganini anglash mumkin. Yugnok shahri O‘rta Osiyoda, aniqrog‘i Farg‘ona vodiysi yoki Qashqadaryo hududlariga yaqin joyda joylashgan qadimiy shaharlardan biri bo‘lgan. U ilm-fan, axloq va diniy tarbiya yo‘lida o‘zini ba‘ ishlagan, tasavvufga yaqin fikrlari bilan tanilgan.1 Ahmad Yugnakiydan bizgacha yetib kelgan yagona asar bu “Hibatul-haqoyiq” bo‘lsa-da, bu asarning o‘zi uning ulug‘ siymosi va ilmiy darajasini isbotlash uchun yetarlidir. Asarda muallifning chuqur diniy bilimga, arab va fors 1 Mallaev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1976. Выпуск журнала №-24 Часть–4_ Апрель –2025 399 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT adabiyoti bilan tanish “Hibatul-haqoyiq” arabcha ifoda bo‘lib, “Haqiqatlar tuhfası” degan ma’noni anglatadi. Nomidan ham ko‘rinib turibdiki, asar haqiqatlarni, ya’ni eng muhim hayotiy, axloqiy va diniy haqiqatlarni o‘quvchiga tuhfa sifatida yetkazish maqsadida yozilgan.bo‘lganiga ishora qiluvchi ko‘plab dalillar mavjud. Asar taxminan 1800 baytdan iborat bo‘lib, aruz vaznida yozilgan.2 Har bir bayt alohida nasihat yoki g‘oyani ifoda etadi. Muallif asarni bob-boblarga bo‘lmagan, lekin mazmunan uni quyidagi yo‘nalishlarga ajratish mumkin: Ilm va donishmandlikka da’vat, sabr, qanoat, tavba, shukr kabi axloqiy fazilatlar ; nafsni tiyish, dunyoga ruju qo‘ymaslik, haqiqatni izlash va Allohga yaqinlashish. “Hibatul-haqoyiq” axloqiy pand-nasihatlar asari bo‘lib, asarda xalqni to‘g‘ ri yo‘lga boshlash, ularni ilohiy nur bilan yo‘g‘ urish maqsad qilingan. Shoir oddiy xalq tilida, murakkab diniy falsafani oson va tushunarli uslubda bayon qiladi. Asarning boshidan to oxirigacha ilm va ma’rifatning ahamiyati alohida o‘rin egallaydi. Shoirga ko‘ra, ilm – zulmatni yorituvchi nur, jaholatdan najot yo‘lidir. Ilm egasi inson faqat dunyo hayotida emas, balki oxiratda ham saodat topadi. Ahmad Yugnakiy o‘z asarida insonni halollik, adolat, sabr, rostgo‘ylik, shukr va qanoat kabi fazilatlarga chorlaydi. U har bir ijtimoiy qatlam vakilini o‘z burchini ado etishga chaqiradi. “Hibatul-haqoyiq”da islom dini asoslari, Allohga bo‘lgan muhabbat, tavba, iymon va ibodat, oxiratga tayyorgarlik kabi tushunchalar sodda, ammo chuqur falsafiy mazmunda berilgan.3 Asar tasavvufiy ruhda yozilgan bo‘lib, unda insonning ichki dunyosini poklash, nafsni yengish va ruhiy yuksalish asosiy yo‘nalish sifatida belgilanadi.Masalan: БИРИНЧИ БУЛИМ: ИЛМ МАНФААТИЖАХОЛАТНИНГ ЗАРАРИ ХАКИДА Билим хакда сузлаи, эи дуст, кулоксол, Илмлига якин юр, ундан ибрат ол. Билим билан очилур саодатга иул, Бахт иулини изла, дустим, бахтли бул. Билимли кишилар тилла динордур, 2 Ахмад Югнаки. Хибатул-ҳақойиқ. Таржима, таҳрир ва изоҳлар: Ҳ. Сулоймонов. – Тошкент: Фан, 1983. 3 Ҳайитметов А. Ўзбек адабиётининг маънавий манбалари. – Тошкент: Фан, 1972. Выпуск журнала №-24 Часть–4_ Апрель –2025 400 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Илмсиз, жохил одам эл ичра хордур. Билимли хотинлар эркак билан тенг, Илмсиз эркакни мисли хотин, денг. “Hibatul-haqoyiq” o‘z davrida fors va arab tillari ustun bo‘lgan bir paytda xalq tilida, ya’ni turkiy tilida yozilishi bilan ahamiyatlidir. Bu holat o‘zbek tilining adabiy til sifatida shakllanishida muhim qadamlardan biri hisoblanadi. Ahmad Yugnakiy Yusuf Xos Hojib boshlab bergan didaktik nasihatnoma janrini davom ettirgan. Bu an’ana keyinchalik Alisher Navoiy ijodida ham o‘z aksini topgan.4 “Hibat ul-haqoyiq” yozma manbaining to'liq nusxalaridan biri Hirotda, XV asrda qa