O’SMIRLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются особенности психического развития в подростковом возрасте. Подростковый период является одним из самых важных этапов жизни человека, в течение которого происходят значительные изменения в самосознании, способности к самостоятельному мышлению, эмоциональной сфере и социальных отношениях. В статье освещаются психологические факторы этих изменений, влияние социальной среды, а также подходы педагогов и психологов к работе с подростками. В ходе исследования проанализированы теоретические источники, отражающие возрастные особенности, и сделаны выводы на основе современных психологических взглядов. Ключевые слова: подростковый возраст, психическое развитие, эмоциональные изменения, социальная адаптация, когнитивное развитие, Выпуск журнала №-24 Часть–4_ Апрель –2025 403 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT самосознание, кризисы развития, социальный опыт, психологические изменения, психология подростков. Annotation: This article explores the characteristics of psychological development during adolescence. Adolescence is one of the most critical stages of human life, during which significant changes occur in self-awareness, independent thinking, emotional life, and social relationships. The article highlights the psychological factors behind these changes, the influence of the social environment, and the approaches used by educators and psychologists when working with adolescents. The study analyzes theoretical sources on age-specific features and provides conclusions based on modern psychological perspectives. Keywords: adolescence, psychological development, emotional changes, social adaptation, cognitive development, self-identity, developmental crises, social experience, psychological changes, adolescent psychology. O‘smirlik (adolesentsiya) — inson hayotiy yo‘lida tub burilish davri bo‘lib, u taxminan 10–12 yoshdan 18–20 yoshgacha davom etadi. Ushbu davr jismoniy o‘sish va gormonal o‘zgarishlar bilan birga ichki psixik jarayonlarning ham keskin o‘zgarishini talab etadi. O‘smirlik — shaxsiy identifikatsiya, mustaqillik, ijtimoiy ro‘lni anglash, kognitiv va axloqiy qarorlar qabul qilish qobiliyatining shakllanish davri hisoblanadi (Erikson, 1968).1 0‘smirlik yoshi dunyoqarash, e’tiqod, prinsip, o‘zligini anglash, baholash kabi shaxs xususiyatlari shakllanadigan davr hisoblanadi. 0‘smir ulg‘aygan sari unda «Ideal Men», «Axloqiy Men» va «Haqiqiy Men» singari shaxsga oid tizim, dunyoqarash, e’tiqod va boshqalar shakllana boradi, undagi o‘zi to‘g‘risidagi tasavvurlar ancha aniq va barqaror bo‘lib qoladi. 0‘smir o‘z faoliyatini muayyan prinsip, e’tiqod va shaxsiy nuqtayi nazari asosida tashkil qila boshlaydi. 0‘smir shaxsini tarkib toptirishda uning atrof-muhitga, ijtimoiy hodisalarga, kishilarga munosabatini hisobga olish lozim. Psixologlar o‘tkazgan tadqiqotlardan ko‘rinadiki, o‘smirlarning ko‘pchiligi qat’iyatlilik, kamtarlik, mag‘rurlik, samimiylik, dilkashlik 1 . Karimova Z.M., Raxmatova M.Y. Psixologiya: umumiy va yosh davrlar psixologiyasi. – Toshkent: «Fan va texnologiya», 2019. – 256 b. Выпуск журнала №-24 Часть–4_ Апрель –2025 404 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT kabi ma’naviy, axloqiy tushunchalarni to‘g‘ri anglaydilar. Ularning turmush tajribasida fan asoslarini egallash natijasida barqaror e’tiqodiy va ilmiy dunyoqarash tarkib topadi, shular zaminida axloqiy ideallar yuzaga kela boshlaydi. Ma’lumki, o‘smirlik davrida o‘smirning «men»i qaytadan shakllana boradi. Uning atrofidagilari ayniqsa, o‘z-o‘zigabo‘lgan munosabati, qiziqishlari, qadriyatlari yo‘nalishi keskin o‘zgaradi. 0‘smir yoshdagi bolani birinchi galdagi intilishi, u o‘zini endi kichkina bola emas, balki katta bo‘lib qolganligini atrofdagilarga ishontirishdan iboratdir. Mustaqil ishlar qilishga uringan o‘smir shunday qilishga haqqi borligiga o‘zini-o‘zi ishontiradi, chunki men endi «katta bolib qoldim» deb o‘ylaydi. Shuning uchun ham psixologlar «katta bolib qolganlik tuyg‘usi»ni shaxsning 0‘smirlik yoshidagi eng asosiy yangilik sifatida talqin qiladilar. L.S.Vigotskiy 0‘smirlik davrida qiziqishlarning o‘zgarishiga bogliq ravishda ikki fazani (salbiy va ijobiy) ajratib kolsatgan. Salbiy faza ilgarigi qiziqishlarning so‘nishi va yangi dastlabki jinsiy qiziqishlarning paydo bolishi bilan bogliq.2 0‘smirlik yoshi dunyoqarash, e’tiqod, prinsip, o‘zligini anglash, baholash kabi shaxs xususiyatlari shakllanadigan davr hisoblanadi. 0‘smir ulg‘aygan sari unda «Ideal Men», «Axloqiy Men» va «Haqiqiy Men» singari shaxsga oid tizim, dunyoqarash, e’tiqod va boshqalar shakllana boradi, undagi o‘zi to‘g‘risidagi tasavvurlar ancha aniq va barqaror bo‘lib qoladi.3 0‘smir o‘z faoliyatini muayyan prinsip, e’tiqod va shaxsiy nuqtayi nazari asosida tashkil qila boshlaydi. 0‘smir shaxsini tarkib toptirishda uning atrof-muhitga, ijtimoiy hodisalarga, kishilarga munosabatini hisobga olish lozim. Psixologlar o‘tkazgan tadqiqotlardan ko‘rinadiki, o‘smirlarning ko‘pchiligi qat’iyatlilik, kamtarlik, mag‘rurlik, samimiylik, dilkashlik kabi ma’nav