XOM IPAK ISHLAB CHIQARISH MAHSULOTLARI SINOV LABORATORIYASINI AKKREDITATSIYAGA TAYYORLASH

Аннотация

This article covers the methodological, technical, and regulatory and legal framework for preparing a raw silk product testing laboratory for accreditation in accordance with international standards. During the study, the level of accreditation of laboratories operating in the sericulture sector in Uzbekistan, existing infrastructure, technological training, and human resources were analyzed. The article reveals the main stages of the accreditation process based on the international standard ISO/IEC 17025:2017. Based on new statistical data, the analytical and technical capabilities of the laboratory, international cooperation experience, and economic and technological advantages of accreditation are analyzed. Along with problems and shortcomings, suggestions and recommendations are also presented. Keywords: raw silk, laboratory, accreditation, ISO/IEC 17025:2017, quality control, certification, testing, international standard, laboratory infrastructure, sericulture. Xom ipak ishlab chiqarish O‘zbekistonda qadimdan mavjud bo‘lgan, ammo bugungi kunda ham o‘z iqtisodiy va eksport salohiyatini yo‘qotmagan sohalardan biridir. Ayniqsa, ipak mahsulotlarini xalqaro bozorlarga olib chiqish uchun ularning Выпуск журнала №-24 Часть–5_ Апрель –2025 59 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT sifatini mustaqil baholovchi va tasdiqlovchi laboratoriyalarning mavjudligi hamda ularning akkreditatsiyadan o‘tganligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. 2024-yilgi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda ipak mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 8,2% ga oshgan bo‘lsa-da, ushbu mahsulotlarning faqat 41% qismi eksportga chiqarilgan. Eksport darajasining pastligiga sabab sifatida, ko‘plab laboratoriyalarning akkreditatsiyadan o‘tmaganligi, xalqaro sertifikatlarga ega emasligi ko‘rsatilmoqda. Akkreditatsiya — bu laboratoriyaning mustaqil ravishda o‘z faoliyatini xalqaro yoki milliy standartlarga muvofiq ravishda bajarayotganligini isbotlovchi huquqiy jarayondir. Xususan, ISO/IEC 17025:2017 standarti laboratoriyalar uchun sinov va kalibrlash ishlari bo‘yicha umumiy talablarga asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu standart laboratoriya ishonchliligi, xolisligi, texnik vakolati va natijalarni takrorlay olish salohiyatini kafolatlaydi. Xom ipak mahsulotlari sinov laboratoriyasini akkreditatsiyaga tayyorlash uchun, avvalo, infratuzilmaviy, texnik va metodologik tayyorgarlik ko‘rib chiqilishi lozim. Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mavjud laboratoriyalarning 60 foizida zamonaviy texnik vositalar yetishmaydi, 38 foiz laboratoriyada esa xodimlar ISO talablari asosida tayyorlanmagan. Quyidagi jadvalda xom ipak laboratoriyalari akkreditatsiya tayyorgarligining asosiy ko‘rsatkichlari keltirilgan (2023-yil yakuni bo‘yicha): Ko‘rsatkichlar Qamrab olingan laboratoriyalar (%) Zamonaviy texnika bilan jihozlangan 40% ISO 17025 asosida hujjatlashtirilgan 27% Xalqaro tajriba asosida ishlovchilar 18% Akkreditatsiyadan o‘tgan laboratoriyalar 12% Akkreditatsiyaga tayyorgarlik bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Birinchi bosqich — laboratoriya o‘z faoliyatini tahlil qiladi va mavjud bo‘shliqlarni aniqlaydi. Ikkinchi bosqich — standartlar asosida ichki hujjatlarni ishlab chiqish va sifat Выпуск журнала №-24 Часть–5_ Апрель –2025 60 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT menejmenti tizimini joriy etish. Uchinchi bosqich — xodimlarni o‘qitish va sinov uslublarini ISO bo‘yicha kalibrlash. To‘rtinchi bosqich — laboratoriyaning texnik salohiyatini mustahkamlash. Va nihoyat, akkreditatsiya tashkilotiga ariza topshirish va tashqi auditdan o‘tish bosqichi amalga oshiriladi. Yuqoridagi grafikda 2019–2023-yillar oralig‘ida xom ipak mahsulotlari sinov laboratoriyalarining akkreditatsiyaga tayyorlash bo‘yicha dinamikasi ko‘rsatilgan. Grafik quyidagilarni ko‘rsatadi:  Texnik jihozlanish sur’ati barqaror oshib bormoqda (15% → 40%).  ISO/IEC 17025 asosidagi hujjatlash sezilarli o‘sishga ega (8% → 27%).  ISO asosida tayyorlangan kadrlar soni ham o‘smoqda (5% → 18%).  To‘liq akkreditatsiyadan o‘tgan laboratoriyalar soni sekinlik bilan, ammo barqaror oshmoqda (3% → 12%) Maqola davomida o‘rganilyotgan xorijiy tajriba (Xitoy, Hindiston, Italiya, Turkiya) shuni yaqqol ko‘rsatadiki, yuqori sifatli ipak mahsulotlarini eksport qiluvchi mamlakatlar, eng avvalo, mustaqil ravishda akkreditatsiyalangan sinov laboratoriyalari tizimini yaratish va rivojlantirishga ustuvor e’tibor qaratganlar. Bu davlatlarda ipak mahsulotlari eksportining asosiy tayanchi — ishlab chiqarilayotgan mahsulotning xalqaro standartlarga muvofiqligini isbotlay oladigan, ishonchli va texnik jihatdan zamonaviy laboratoriyalar mavjudligidir. Выпуск журнала №-24 Часть–5_ Апрель –2025 61 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Xitoy Xalq Respublikasida ipakchilik bo‘yicha chuqur ilmiy-tadqiqot bazasi shakllangan bo‘lib, bu mamlakatda ipak mahsulotlari eksporti butun dunyo bozorining qariyb 34 foizini tashkil etadi. 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda 470 dan ortiq sinov laboratoriyasi faoliyat yuritgan bo