KOMPYUTER VA TARMOQADA KOMPYUTER XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH USULLARI. AXBOROTLARNI KRIPTOGRAFIK HIMOYALASH

Аннотация

В данной статье рассматривается одна из основных проблем нашего времени — угрозы компьютерной безопасности и различные виды атак. Также освещаются антивирусные программы, используемые для защиты от этих атак. Дополнительно рассматриваются и другие методы защиты информации. Kalit so’zlar: viruslar, wormlar, troya otlari, fishing,spear fishing, ransomware, DDoS, antivirus dasturlar, tarmoq xavfsizligiga tahdidlar, sniffing, spoofing, man-in-the-middle xujumlari, port scanning, firewall, kriptografiya, shifrlash, simmetrik shifrlash, assimetrik shifrlash. Выпуск журнала №-24 Часть–5_ Апрель –2025 101 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Kompyuter xavfsizligiga bo'lgan tahdidlar va hujumlar juda xilma-xildir. Bularga viruslar, wormlar, troya otlari, fishing,spear fishing, ransomware, DDoS xujumlari va boshqalar kiradi. Viruslar va wormlar kompyuterlarga zarar yetkazib,ma'lumotlarni o'g'irlashi yoki o'chirib tashlashi mumkin. Troya otlari foydalanuvchilarni aldab, kompyuterga zararli dasturlarni o'rnatishga qaratilgan. Fishing xujumlari esa shaxsiy ma'lumotlarni o'g'irlash uchun soxta elektron pochta yoki veb-saytlardan foydalanadi. Ransomware xujumlari kompyuterlarni bloklab, ma'lumotlarni qaytarish uchun pul talab qiladi. DDoS xujumlari esa serverlarni ortiqcha yuklab, ularning ishlashini to'xtatadi. Bundan tashqari kompyuter xavfsizligiga qarshi ichi tahdidlarlar ham mavjud. Ular asosan kompaniya xodimlari tomonidan kelib chiqishi mumkin. .Masalan, xodimlar o'z vazifalarini noto'g'ri bajarishlari, xavfsizlik siyosatiga rioya qilmasliklari yoki ma'lumotlarni o’g’irlashlari mumkin. . Shuning uchun, tashqi va ichki tahdidlarga qarshi kurashish uchun kompleks xavfsizlik choralariniko'rish zarur. Maqola boshida keltirilgan muammolarni daf etish uchun bir nechta muqobil variantlar yaratilgan. Ulardan biri bu antivirus dasturlar. Antivirus dasturlari kompyuterlarni viruslar, wormlar, troya otlari va boshqa zararli dasturlardan himoya qilish uchun mo'ljallangan. Antivirus dasturlari kompyuterlardagi fayllarni skanerlab, zararli dasturlarni aniqlaydi va ularni o'chirib tashlaydi yoki karantinga joylashtiradi. Antivirus dasturlari,shuningdek, real vaqtda himoya qilish xususiyatiga ega bo'lib, kompyuterga zararli dasturlar o'rnatilishining oldini oladi. Antivirus dasturlarini tanlashda quyidagi omillarga e'tibor berish kerak: dasturning samaradorligi, real vaqtda himoya qilish xususiyati, resurslarni iste'mol qilish darajasi, foydalanish qulayligi va narxi. Eng mashhur antivirus dasturlari: Norton, McAfee, Kaspersky, Avast, AVG va boshqalar. Yana bir muammollardan biri tarmoq xavfsizligiga tahdidlardir. Tarmoq xavfsizligi tahdidlari kompyuter xavfsizligi tahdidlariga o'xshash bo'lishi mumkin, lekin ular tarmoq orqali tarqaladi. Tarmoq xavfsizligiga bo'lgan asosiy tahdidlar: sniffing, spoofing, man-in-the-middle xujumlari, port scanning va boshqalar. Sniffing xujumlari tarmoq orqali o'tayotgan ma'lumotlarni o'g'irlashga qaratilgan. Выпуск журнала №-24 Часть–5_ Апрель –2025 102 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Spoofing xujumlari soxta IPmanzillar yoki MAC-manzillaridan foydalanib, tarmoqqa kirishga urinadi. Man-in-the-middle xujumlari ikki tomon o'rtasida o'tirib, ma'lumotlarni o'g'irlash yoki o'zgartirishga qaratilgan. Port scanning xujumlari tarmoqdagi ochiq portlarni aniqlashga qaratilgan. Tarmoq xavfsizligini ta'minlash uchun quyidagi himoya usullaridan foydalanish mumkin: firewall'lardan foydalanish,intrusion detection system (IDS) va intrusion prevention system (IPS) o'rnatish, virtual private network (VPN)dan foydalanish, tarmoqni segmentlash, xavfsizlik siyosatini ishlab chiqish va unga rioya qilish, xodimlarni xavfsizlik bo'yicha o'qitish. Firewall'lar tarmoqqa kirayotgan va chiqayotgan ma'lumotlarni filtrlash orqali xavfsizlikni ta'minlaydi. IDS va IPStarmoqdagi xavfli harakatlarni aniqlab, ularni to'xtatadi. VPN shifrlangan kanal orqali tarmoqqa xavfsiz ulanishni ta'minlaydi. Tarmoqni segmentlash tarmoqni kichik qismlarga bo'lib, xujumlar tarqalishini cheklaydi. Xavfsizlik siyosati tarmoq xavfsizligini ta'minlash bo'yicha qoidalarni belgilaydi. So’nggi muammo bu axborot xavfsizligiga tahdid. Axborotlarni himoya qilish uchun kriptografiya va shifrlash orqali himoya qilishdir. Kriptografiya- bu ma'lumotlarni shifrlash va shifrni ochish usullarining yig'indisidir. Kriptografiya ma'lumotlarni himoya qilish, autentifikatsiya va integrityni ta'minlash uchun ishlatiladi. Shifrlash- bu ma'lumotlarni o'qib bo'lmaydigan shaklga o'tkazish jarayonidir. Shifrni ochish -bu shifrlangan ma'lumotlarni o'qib bo'ladigan shaklga qaytarish jarayonidir. Shifrlash usullari juda xilma-xildir. Bularga simmetrik shifrlash, assimetrik shifrlash, I5L-HG=>J J<Olar ma'lumotlarni o'zgarmas shaklga o'tkazish uchun ishlatiladi. Выпуск журнала №-24 Ча