MAHMUD QOSHG’ARIY VA DEVONU LUGʻATIT-TURK ASARI

Аннотация

Девонуско-тюркский словарь, созданный Махмудом Кошгари в 11 веке, является первым словарем тюркских языков. В произведении отражены языки, шевас, культура, обычаи и древний уклад жизни тюркских племен. Комментируя тюркские языки на арабском языке, автор научно описал богатое языковое и литературное наследие тюркских народов. Произведение ценно не только как словарь, но и как исторический, этнографический, литературный, культурный ресурс. В нем собрано множество пословиц, стихов и образцов народного народного творчества. «Девон» играет неоценимую роль в изучении истории тюркских народов. Ключевые слова: Махмуд Кошгари, девонский словарь-тюркский, тюркские языки, древняя литература, исторический источник, этнография, словарь, тюркские народы, язык и культура, пословицы, древняя поэзия. Выпуск журнала №-25 Часть–1_ Май –2025 3 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Annotation. The Devonu Dictionary-Turkic, created by Mahmud Koshgari in the 11th century, is the first dictionary of Turkic languages. The work reflects the languages, shevas, culture, customs and ancient way of life of Turkic tribes. Commenting on the Turkic languages in Arabic, the author scientifically described the rich linguistic and literary heritage of the Turkic peoples. The work is valuable not only as a dictionary, but also as a historical, ethnographic, literary, and cultural resource. It contains many proverbs, poems and examples of folk folk art. "Devon" plays an invaluable role in the study of the history of the Turkic peoples. Keywords: Mahmud Koshgari, Devonian dictionary-Turkic, Turkic languages, ancient literature, historical source, ethnography, dictionary, Turkic peoples, language and culture, proverbs, ancient poetry. Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad al-Koshgʻariy – XI asrning buyuk allomasi, tilshunos, geograf va tarixchi olimi sifatida tarixda muhim oʻrin egallagan. U 1029–1038-yillar oraligʻida Qashgʻarda (hozirgi Sharqiy Turkiston hududi) tugʻilgan. Mahmud Koshgʻariyning eng mashhur asari — "Devonu lugʻatit-turk" ("Turk tillari lugʻati majmuasi") boʻlib, bu kitob nafaqat tilshunoslik tarixida, balki butun turkiy xalqlarning madaniy merosida alohida ahamiyat kasb etadi. Til- millatning ma’naviy boyligidir. Til nafaqat muomala vositasi, balki xalqning madaniyati, urf-odati, uning turmush tarzi, tarixidir. Shu boisdan insoniyat paydo bo‘libdiki til insonlar bilan yonma yon yashab, insonlar tomonidan o‘rganilib unga oid ilmiy asarlar, turli xil nazariyalar bundan tashqari tilning yangidan yangi sohalari paydo bo‘lib kelmoqda. Qadim zamonlardan beri bizning yurtimiz buyuk alloma va olimlar beshigi hisoblanadi. Qaysi bir sohaga nazar tashlasak, o‘sha fanda katta yangiliklar yaratishgan va qaysidir fan asoschilaridir. Shu jumladan tilshunoslik sohasida ham bir qancha asarlar yozilib, ilmiy izlanishlar olib borgan va ushbu izlanishlar natijasida bir qancha tilshunoslikning yangi sohalarni yaratishgan. Shu o‘rinda Mahmud Qoshg‘ariyning ,,Devonu lug‘atit turk” asari tilshunoslik sohasida o‘ziga xos ahamiyatga egadir. Выпуск журнала №-25 Часть–1_ Май –2025 4 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Bizgacha yetib kelgan qadimgi yozma obidalardan lingvistik jihatdan eng ahamiyatlisi Mahmud Qoshg‘ariyning ,,Devonu lug‘atit turk” asaridir. XI asrda yashab ijod qilgan tilshunos olim Mahmud Qoshg‘ariyning tilshunoslikka oid ,,Devonu lug‘atit turk” asari O‘rta Osiyo xalqlarining tili tarixini o‘rganish uchun eng muhim manbadir. Bu asar XI asrning 70- yillarida yozilgan bo‘lsada, XX asrning boshlarida tarjima qilinib, bu asar ustida ko„plab jahon va turkiy olimlar tomonidan tarjima qilingan va ilmiy izlanishlar olib borilgan. ,,Devonu lug‘atit turk” asarida turkiy tillar leksikasiga oid 7500 dan ziyod so‘z izohlanganli va boshqa manbalarda esa 9000 so‘z deb berilgan. Bu asar nafaqat o‘sha davr tilidagi lug‘at sifatida, balki shu bilan birga O‘rta Osiyo doirasidagi, ya’ni yuqori Chindan boshlab butun Movarounnahr, Xorazm, Farg‘ona, Buxoroga qadar cho‘zilgan keng va katta hududlarda yashagan urug‘lar, qabilalar, xalqlarni va ular tillarini va u davr tilining fonetikasi, morfologiyasi, leksikasi haqida to‘liq ma’lumot beruvchi va shu davr tilidagi har xil adabiy janrlardan namunalar beruvchi nodir filologik asardir. "Devonu lugʻatit-turk" 1072–1074-yillar oraligʻida Bagʻdodda yozilgan. Asarning yozilish maqsadi arab olimlariga turkiy tillarning boyligini, ularning madaniy yuksakligini ko‘rsatish va turkiy xalqlarni yaxshiroq tanishtirish bo‘lgan. Mahmud Koshgʻariy bu lugʻatni arab tilida yozgan, chunki o‘sha davrda ilmiy asarlar asosan arab tilida bitilar edi. Lugʻatda 7500 dan ortiq so‘z va atamalar to‘plangan, ularning talaffuzi, ma’nosi va qo‘llanishi haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. Bundan tashqari, turli turkiy qabilalarning shevalaridan namunalar keltirilgan, maqollar, matal va qadimiy she’riyat namunalari jamlangan. Asar o‘zida nafaqat lingvistik ma’lumotlarni, balki tarixiy, geografik va madaniy tafsilotlarni ham aks ettiradi. Mahmud Koshgʻariy asa