OLIY TA'LIMNING JAMIYAT VA IQTISODIYOT RIVOJLANISHIDAGI ROLI: GLOBAL VA LOKAL YONDASHUVLAR

Аннотация

В данной статье анализируется роль высшего образования в развитии общества и экономики. В глобальном масштабе высшее образование рассматривается как ключевой фактор формирования человеческого капитала, стимулирования инноваций и обеспечения экономического роста. На локальном Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 114 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT уровне оно способствует социальной мобильности, расширению возможностей трудоустройства и укреплению национальной экономической стабильности. В статье изучается опыт развитых и развивающихся стран, а также приводятся соответствующие рекомендации для Узбекистана. Ключевые слова: высшее образование, экономическое развитие, человеческий капитал, инновации, социальная мобильность, глобализация, образовательная политика, рынок труда. Zamonaviy jamiyatda oliy ta’lim ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Dunyo miqyosida bilimga asoslangan iqtisodiyot shakllanishi, innovatsion texnologiyalarning rivojlanishi va raqobatbardosh mehnat bozorining vujudga kelishi oliy ta’lim tizimining ahamiyatini yanada oshirmoqda. Oliy ta’lim inson kapitalini shakllantirish, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va ijtimoiy tenglikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Har bir davlat o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy sharoitiga qarab oliy ta’limni rivojlantirish strategiyasini ishlab chiqadi. Rivojlangan mamlakatlar oliy ta’lim orqali innovatsiyalarni rag‘batlantirsa, rivojlanayotgan mamlakatlar esa ushbu sohani isloh qilish orqali iqtisodiy o‘sishga erishishga intilmoqda. Shuningdek, oliy ta’lim globallashuv sharoitida milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda.1 Mazkur maqolada oliy ta’limning jamiyat va iqtisodiyot rivojlanishidagi o‘rni tahlil qilinib, global va mahalliy yondashuvlar o‘rtasidagi farqlar hamda ularning o‘ziga xos jihatlari o‘rganiladi. Shuningdek, O‘zbekiston misolida oliy ta’lim tizimining rivojlanish tendensiyalari va istiqbollari tahlil qilinadi. Oliy ta’lim jamiyat va iqtisodiyot rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. U inson kapitalini shakllantirish, innovatsiyalarni rag‘batlantirish va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash orqali davlatlarning uzoq muddatli taraqqiyotiga hissa qo‘shadi. Global va lokal yondashuvlar doirasida oliy ta’limning iqtisodiy hamda ijtimoiy taraqqiyotga ta’siri turlicha namoyon bo‘ladi. 1 Hasanov S. Inson kapitali va ta’lim. – T.: Fan, 2018. – 224 b. Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 115 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Oliy ta’limning jamiyat va iqtisodiyot rivojlanishidagi roli haqida bir qator olimlar o‘z fikrlarini bildirgan. Teodor Shults (T. Schultz) inson kapitali haqidagi o‘zining ilmiy qarashlarida, "Inson kapitaliga sarmoya kiritish iqtisodiy o‘sishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Oliy ta’lim insonning bilim va ko‘nikmalarini oshirib, jamiyat taraqqiyotiga bevosita hissa qo‘shadi", deydi. Gari Bekker (G. Becker) esa ta’limning ijtimoiy va iqtisodiy foydalariga e’tibor qaratib, "Ta’lim shaxsiy va ijtimoiy darajada katta iqtisodiy foyda keltiradi. Yuqori malakali mutaxassislar mehnat unumdorligini oshiradi va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlaydi", deb ta’kidlaydi. Jon Meynard Keyns (J. M. Keynes) ta’lim va iqtisodiyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni yana bir bor ko‘rsatib, "Davlatning ta’limga investitsiya kiritishi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi eng muhim omillardan biridir. Sifatli oliy ta’lim iqtisodiy inqirozlarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi", deydi. Adam Smit (A. Smith) esa iqtisodiy taraqqiyotning asosiy omillaridan biri sifatida mehnat bo‘linishi va iqtisodiy samaradorlikni ko‘rsatib, "Mehnat bo‘linishi va iqtisodiy samaradorlik oliy ta’lim tizimining rivojlanishiga bog‘liq. Jamiyatning iqtisodiy taraqqiyoti bilimli insonlarning ko‘payishiga tayanadi", deb ta’kidladi. O‘zbek olimi Muhammadjon Qosimov esa, "O‘zbekiston sharoitida oliy ta’limning iqtisodiy rivojlanishda o‘rni katta. Ta’lim tizimining sifatli rivojlanishi jamiyatning barcha jabhalarida yangiliklarni olib keladi va mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishini ta’minlaydi", deb yozadi. Bu olimlar fikrlaridan kelib chiqadigan bo‘lsak, oliy ta’lim nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamiyat va iqtisodiyotning samarali rivojlanishida ham muhim ahamiyatga ega. Oliy ta’limning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni beqiyosdir. Iqtisodchi Gari Bekker tomonidan ilgari surilgan inson kapitali nazariyasiga ko‘ra, ta’limga kiritilgan investitsiyalar kelajakda yuqori mehnat unumdorligi va iqtisodiy farovonlikni ta’minlaydi. Rivojlangan mamlakatlarda oliy ta’limga sarmoya kiritish natijasida innovatsiyalar va texnologik taraqqiyot jadallashgan bo‘lib, bu esa iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam bergan. Masalan, AQSh, Germaniya va Yaponiya kabi davlatlar oliy ta’lim tizimini mustahkamlash orqali zamonaviy texnologiyalarga asoslangan iqtisodiyot yaratgan. Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 116 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Rivojlanayotgan davlatlar uchun esa oliy ta’lim mehnat bozoridagi mal