LAKTOZANING BIOLOGIK FUNKSIYALARI VA UNINGFUNKSIONAL OZIQ-OVQAT SANOATIDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada laktozaning kimyoviy tabiati, biologik funksiyalari va inson salomatligiga ijobiy ta’siri yoritilgan. Laktozaning neonatal davrdagi oziqlanish, immun tizimni qo‘llab-quvvatlash va ichak mikrobiotasiga ko‘rsatgan ta’siri alohida e’tiborga olingan. Shuningdek, maqolada laktozaning probiyotik va prebiyotik xususiyatlari, kattalar salomatligidagi o‘rni va past kariogenlik darajasi muhokama qilingan. Sanoat nuqtai nazaridan, laktozani bioaktiv birikmalarga aylantirish texnologiyalarining imkoniyatlari, amaliy muammolari va istiqbollari ko‘rib chiqilgan. Maqola sut mahsulotlari asosida funksional oziq-ovqatlar ishlab chiqarish yo‘nalishidagi zamonaviy tadqiqotlar va sanoat tendensiyalarini o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: laktoza, prebiyotik, ichak mikrobiotasi, bioaktiv birikmalar, funksional oziq-ovqat Laktoza — galaktoza va glyukoza disaxarididan tashkil topgan asosiy uglevod bo‘lib, u asosan evterianlar sutida uchraydi, biroq o‘simliklarda ham oz miqdorda mavjud. "Sut shakari" sifatida tanilgan laktoza, dastlab Bartolettus tomonidan kashf etilib, keyinchalik izolyatsiya qilingan. So‘nggi o‘n yilliklar davomida uning hazm qilish, so‘rish va metabolizm jarayonlari to‘liq tasvirlangan bo‘lsa-da, uning Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 291 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT funksionalligi va organizmdagi roli haqidagi ko‘plab savollar hali ham hal qilinmagan. Laktoza, sutning boshqa tarkibiy qismlari kabi, nafaqat energetik manba sifatida, balki neonatal davrdan boshlab balog‘at yoshigacha bo‘lgan ko‘plab muhim fiziologik jarayonlarda asosiy rol o‘ynaydi [1]. Laktoza, o‘zining osmotik xususiyatlari orqali, emizish davrida yangi tug‘ilgan chaqaloqlarga zarur energiya uzatishda muhim ahamiyatga ega. U disaxarid sifatida ikkita ekvivalent monosaxaridning osmolyarligini ta’minlashi orqali chaqaloqlarda postprandial osmotik stressni kamaytiradi [2]. Buning natijasida, laktoza organizmga, ayniqsa ichak mikrobiotasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, bu esa uning probiyotik xususiyatlarini kuchaytiradi. Laktoza, shuningdek, Bifidobacterium kolonizatsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi va chaqaloqlarni ichak infeksiyalaridan himoya qiladi. Bundan tashqari, laktozaning immunomodulyatsion roli ham uning prebiyotik ta’siri bilan bog‘liq, chunki u yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning tug‘ma immunitet tizimini modulyatsiya qiladi va immun tizimini mustahkamlashga yordam beradi [3]. Kattalarda ham laktoza sog‘liq uchun foydali bo‘lishi mumkin. Laktoza glisemik indeksi past bo‘lgan uglevod sifatida qondagi glyukoza darajasini sekin oshiradi va shuningdek, to‘yinganlikni ta’minlaydi. Shuningdek, laktoza saxarozaga nisbatan past kariogenik xususiyatlarga ega bo‘lib, bu uni tish salomatligi uchun foydali qiladi. Kattalarda laktoza, shuningdek, ichak mikrobiotasining sog‘lomligini saqlashga yordam beradi va kaltsiyning so‘rilishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shunday qilib, laktoza nafaqat energiya manbai sifatida, balki organizmda bir nechta muhim funktsiyalarni bajaruvchi birikma sifatida alohida e’tiborga loyiqdir. Ushbu maqolada laktozaning biologik funktsiyalari, uning sog‘liq uchun foydalari va ilmiy tadqiqotlarda uning ahamiyati haqida kengroq ma'lumot beriladi. Pishloq zardobidan olingan laktoza oziq-ovqat sanoatida bioaktiv birikmalarni ishlab chiqarish uchun katta salohiyatga ega bo‘lishiga qaramay, hozirda bu material ko‘plab sanoatlarda past qiymatli mahsulot sifatida baholanadi. Shunga qaramay, uning bioaktiv xususiyatlari, ayniqsa, prebiyotik sifatida foydalanilishi oziq-ovqat sanoatining eng faol va istiqbolli bo‘lgan sektorlaridan biriga aylanmoqda. Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 292 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Prebiyotikalar, o‘zining organizmga ijobiy ta’siri va mikrobiota bilan o‘zaro aloqalari tufayli, funktsional oziq-ovqatlarni ishlab chiqarishda muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda, global miqyosda sog‘lom ovqatlanish haqida xabardorlikning ortishi bilan, funktsional oziq-ovqat bozori barqaror o‘sish sur’atlarini ko‘rsatmoqda. Bu o‘z navbatida, laktozadan olingan bioaktiv birikmalarga bo‘lgan talabni oshiradi, chunki ular oziq-ovqat sanoatida yangi va qimmatlanuvchi ingredient sifatida e’tirof etilmoqda. Fermentatsiya biokatalizi orqali laktozadan olingan bioaktiv birikmalar ishlab chiqarish texnologiyasi nafaqat molekulyar aniqlik, balki ekologik barqarorlik nuqtai nazaridan ham jozibali hisoblanadi [4]. Ushbu jarayonlar laktoza konvertatsiyasini osonlashtiradi va uning ishlatilishini optimallashtiradi. Biroq, laktozadan olingan bioaktiv birikmalarni sanoat miqyosida ishlab chiqarishning rentabelligi va samaradorligini ta’minlash uchun quyi oqim operatsiyalarining yaxshilanishi zarur. Ayni paytda, ba’zi mahsulotlar allaqachon ishlab chiqarilgan bo‘lsa-da, yuqori sifatli va iqtisodiy jihatdan samarali mahsulotlarni arzon narxlarda ishlab chiqarish uchun yaxshiroq katalizatorlar va yanada samarali ishlab chiqarish jarayonlarini ishlab chiqish zarurati mavjud. Shunday qilib, laktozadan olingan