TILNING ONOMASTIK QATLAMI BIRLIKLARINING PARALINGVISTIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Mazkur maqolada tilning onomastik qatlami birliklarining paralingvistik xususiyatlari lingvokulturologik va semiotik jihatdan tahlil qilindi. Ayniqsa, inson nomlarining shakllanishi va ularning qo‘llanishi jarayonida noverbal vositalar – mimika, jest, tana holati va intonatsiya muhim kommunikativ yukni o‘z ichiga oladi. Maqolada ushbu hodisaning genezisi tarixiy va madaniy kontekstda tahlil qilinadi. Shuningdek, onomastik birliklarning paralingvistik jihatdan qanday semantik yukka ega ekanligi haqidagi ilmiy qarashlar turli misollar hamda yetuk tilshunos olimlarning asarlari asosida yoritiladi. Kalit so’zlar: onomastik birliklar, Tilning onomastik qatlami esa bu xotiraning asosiy qatlamlaridan biri bo‘lib, u inson, joy, voqea, qabila va boshqa obyektlarning nomlari orqali milliy tafakkur tarzini ifodalaydi. Onomastik birliklar shakllanishida nafaqat lingvistik qonuniyatlar, balki paralingvistik omillar, ya’ni nutqdan tashqari ishora vositalari ham muhim rol o‘ynaydi. Bu hodisa tilshunoslikda hanuzgacha yetarli darajada o‘rganilmagan yo‘nalishlardan biri sanaladi. Paralingvistik vositalarga mimika, jest, tana holati, ovoz balandligi, ohang va pauzalar inson nutqiga emotsional, ekspressiv va kontekstual ma’no yuklaydi. Shu nuqtayi nazardan, onomastik birliklarning qo‘llanilishida va ularning qabul qilinishida ham ushbu vositalarning sezilarli ta’siri mavjud. Masalan, tarixiy shaxslar yoki muqaddas joy nomlari zikr etilayotganida, noverbal ifodalar orqali ularga bo‘lgan ehtirom, g‘urur yoki hayajon aniq seziladi. Tilshunos A.V. Superanskaya onomastika Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 327 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bo‘yicha asarida shunday yozadi: “Ismlar ijtimoiy-madaniy kontekstda yuzaga keladi va paralingvistik belgilar orqali o‘zining emotsional-yuklanganligini kuchaytiradi”1. Shu bilan birgalikda, onomastik birliklarning genezesi ko‘pincha qadimgi noverbal belgilar, to‘temlar, ramzlar va marosimlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Etnolingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayrim ismlar yoki joy nomlari avval qandaydir muayyan paralingvistik ifoda (masalan, qo‘l harakati yoki tana holati) bilan bog‘langan bo‘lgan. Shu sababli onomastik birliklar va paralingvistik vositalar o‘zaro tarixiy hamda madaniy bog‘liqlikka ega. Metodologiya va adabiyotlar sharhi. Tilning onomastik qatlami esa bu xotiraning asosiy qatlamlaridan biri bo‘lib, u inson, joy, voqea, qabila va boshqa obyektlarning nomlari orqali milliy tafakkur tarzini ifodalaydi. Onomastik birliklar shakllanishida nafaqat lingvistik qonuniyatlar, balki paralingvistik omillar, ya’ni nutqdan tashqari ishora vositalari ham muhim rol o‘ynaydi. Bu hodisa tilshunoslikda hanuzgacha yetarli darajada o‘rganilmagan yo‘nalishlardan biri sanaladi. Paralingvistik vositalar – mimika, jest, tana holati, ovoz balandligi, ohang va pauzalar - inson nutqiga emotsional, ekspressiv va kontekstual ma’no yuklaydi. Shu nuqtayi nazardan, onomastik birliklarning qo‘llanilishida va ularning qabul qilinishida ham ushbu vositalarning sezilarli ta’siri mavjud. Masalan, tarixiy shaxslar yoki muqaddas joy nomlari zikr etilayotganida, noverbal ifodalar orqali ularga bo‘lgan ehtirom, g‘urur yoki hayajon aniq seziladi. Tilshunos A.V. Superanskaya onomastika bo‘yicha asarida shunday yozadi: “Ismlar ijtimoiy-madaniy kontekstda yuzaga keladi va paralingvistik belgilar orqali o‘zining emotsional-yuklanganligini kuchaytiradi”2. Shu bilan birga, onomastik birliklarning genezesi ko‘pincha qadimgi noverbal belgilar, to‘temlar, ramzlar va marosimlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Etnolingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayrim ismlar yoki joy nomlari avval qandaydir muayyan paralingvistik ifoda (masalan, qo‘l harakati yoki tana holati) bilan bog‘langan bo‘lgan. Shu sababli onomastik birliklar va paralingvistik vositalar o‘zaro tarixiy hamda madaniy bog‘liqlikka ega. 1Superanskaya A.V., Obshchaya onomastika, Moskva: Nauka, 1973, 45-bet 2 Superanskaya A.V., Obshchaya onomastika, Moskva: Nauka, 1973, 45-bet Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 328 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tilning onomastik qatlami esa bu xotiraning asosiy qatlamlaridan biri bo‘lib, u inson, joy, voqea, qabila va boshqa obyektlarning nomlari orqali milliy tafakkur tarzini ifodalaydi. Onomastik birliklar shakllanishida nafaqat lingvistik qonuniyatlar, balki paralingvistik omillar, ya’ni nutqdan tashqari ishora vositalari ham muhim rol o‘ynaydi. Bu hodisa tilshunoslikda hanuzgacha yetarli darajada o‘rganilmagan yo‘nalishlardan biri sanaladi. Paralingvistik vositalar – mimika, jest, tana holati, ovoz balandligi, ohang va pauzalar esa inson nutqiga emotsional, ekspressiv va kontekstual ma’no yuklaydi. Shu nuqtayi nazardan, onomastik birliklarning qo‘llanilishida va ularning qabul qilinishida ham ushbu vositalarning sezilarli ta’siri mavjud. Masalan, tarixiy shaxslar yoki muqaddas joy nomlari zikr etilayotganida, noverbal ifodalar orqali ularga bo‘lgan ehtirom, g‘urur yoki hayajon aniq seziladi. Tilshunos A.V. Superanskaya onom