Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
DISKURS VA PARALINGVISTIKA: TIL VA NOVERBAL ELEMENTLAR UYG’UNLIGI
ELEMENTLAR UYG’UNLIGI · Mirzakamolova Madina Maxamatmusayevna
Современное образование и развитие · 1982
Аннотация
Ushbu maqolada paralingvistika va diskurs o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi. Paralingvistika – bu til vositalariga hamroh bo‘luvchi noverbal elementlarni o‘rganuvchi fan bo‘lib, diskurs esa nutqning ijtimoiy va madaniy kontekstda shakllanishini va qo‘llanishini tahlil qiladi. Maqolada paralingvistik vositalarning turlari, ularning diskursdagi roli, turli madaniyatlarda qanday namoyon bo‘lishi va ularning ta’sirchanligi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, turli tillarda paralingvistika va diskurs o‘rtasidagi munosabatlar o‘rganiladi. Kalit so‘zlar:paralingvistika, diskurs, verbal kommunikatsiya, noverbal vositalar, intonatsiya, mimika, jestlar, proksemika, kognitivtilshunoslik, psixolingvistika. Kirish. Zamonaviy tilshunoslikda paralingvistika va diskurs tushunchalari inson muloqotining muhim tarkibiy qismi sifatida o‘rganiladi. Verbal muloqot jarayonida faqat so‘zlarning lug‘aviy ma’nosi emas, balki ularning qanday aytilish tarzi, ovoz balandligi, intonatsiya, mimika va jestlar ham muhim rol o‘ynaydi. Bunday paralingvistik elementalar orqali xabarni aniqroq, ta’sirchanroq va ishonchli tarzda yetkazish mumkin. Diskurs esa tilning muloqot jarayonida qanday shakllanishi, kontekstdagi dinamikasi va uning ijtimoiy hamda madaniy omillar bilan bog‘liqligini o‘rganad.1 Bunda paralingvistika diskursning muhim qismi bo‘lib, u nutqning ma’nosini aniqlashda va uning qabul qilinishida muhim ahamiyatga 1 . Gumperz, J. J. Discourse Strategies. Cambridge University Press . . (1982). Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 332 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ega.Paralingvistika turli madaniyatlarda turlicha namoyon bo‘ladi. Masalan, g‘arb mamlakatlarida faol jestlar va baland ovozda so‘zlash normal holat hisoblansa, sharq xalqlarida yumshoq nutq va kamharakatli mimika afzalroq ko‘riladi. Bu madaniy farqlar paralingvistika va diskursni tadqiq etish zarurligini ko‘rsatadi. Ushbu maqolada paralingvistika va diskurs o‘rtasidagi bog‘liqlik, ularning muloqot jarayonidagi ahamiyati, turli madaniy kontekstlardagi namoyon bo‘lishi va ularni tadqiq etish usullari batafsil ko‘rib chiqiladi. Metodologiya.Paralingvistika va diskurs o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilish uchun bir nechta metodologik yondashuvlardan foydalanildi. Bular kognitiv tilshunoslik, psixolingvistika, korpus tahlil va muqoisaviy tadqiqot usullaridir. Kognitiv tilshunoslik paralingvistik vositalar va ularning ma’no hosil qilish jarayonidagi rolini o‘rganadi. Ayniqsa, intonatsiya, mimika, proksemika (masofa saqlash) va kinesika (jestlar) kabi paralingvistik elementlar qanday qilib inson tafakkuri orqali interpretatsiya qilinishi tahlil qilinadi2.Shuningdek, psixolingvistika paralingvistik vositalar orqali emotsiyalarning uzatilishi va qabul qilinishi, ularning inson ongida qanday ishlovdan o‘tishiga e’tibor qaratadi3. Bunda maxsus eksperimental tadqiqotlar va audio-vizual kuzatishlardan foydalaniladi. Yana bir tahlillardan biri korpus tahlildir. Korpus tahlil yordamida turli tillardagi nutqiy korpuslar tekshiriladi. Masalan, ingliz, o‘zbek va rus tillaridagi muloqotlarda paralingvistik vositalarning qo‘llanilishiga oid audio va video materiallar tahlil qilindi. Tahlil uchun CALLHOME (ingliztilida), Multimodal korporatsiyalar (rus tilida), hamda o‘zbek tilidagi nutqiy materiallar ishlatildi. Turli madaniy muhitlarda paralingvistik vositalarning farqli qo‘llanilishi ham muhokama qilindi. Masalan, G‘arb va Sharq madaniyatlaridagi paralingvistika tahlil qilindi. Bunday yondashuvlar orqali paralingvistik vositalarning diskursdagi o‘rni va ta’sirini chuqur o‘rganishga imkon yaratildi. 2 Johnson, K. (2003). Acoustic and Auditory Phonetics.Wiley-Blackwell. 3 Ekman, P., & Friesen, W. V. The Repertoire of Nonverbal Behavior. (1969). Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 333 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Muhokama. Paralingvistika – bu verbal nutqka hamroh bo‘ladigan qo‘shimcha vositalar tizimi bo‘lib, muloqot jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi4. Paralingvistikaga quyidagi vositalar kiradi: Fonetik paralingvistika: ovoz balandligi, tembri, tezligi, intonatsiya. Kinesika: mimika, jestlar, bosh harakatlari. Proksemika: muloqotdagi masofa va joylashuv. Xronemika: vaqtni boshqarish, pauzalar va intizorlik. Bu vositalar inson his-tuyg‘ularini ifodalashda va xabarni to‘g‘ri qabul qilinishida muhim rol o‘ynaydi. Diskurs – bu nutqning ijtimoiy va madaniy kontekstda shakllanishi va ishlatilish jarayoni. U quyidagi jihatlar orqali paralingvistika bilan uzviy bog‘liq: Ekspressivlik: paralingvistik vositalar diskursning emotsional tusini kuchaytiradi. Ishonch va ta’sirchanlik: notiq paralingvistik vositalardan foydalanib, ma’lumotni ta’sirchanroq yetkazishi mumkin5.Bunga misollarni badiiy asarlardan ko‘rishimiz mumkin. Masalan: O‘zbek tilida- “Kumush past ovozda, titrab gapira boshladi. Ko‘zlari yoshga to‘lgan edi.”( Abdulla Qodiriy- “O‘tkan kunlar”). Past ovoz, titrash va ko‘zyoshi- paralingvistik elementlardir. Shu holat Kumushning qayg’u va qo‘rquv hissini di
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada paralingvistika va diskurs o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada paralingvistika va diskurs o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- diskurs, psixolingvistika., jestlar, noverbal vositalar, paralingvistika, proksemika, kognitivtilshunoslik, verbal kommunikatsiya, mimika, intonatsiya
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025