SAVDO URUSHLARI VA PROTEKSIONIZMNING IQTISODIY OQIBATLARI

Аннотация

В статье рассматриваются экономические последствия торговых войн и протекционизма. Эти меры ограничивают международную торговлю и угрожают глобальной экономической стабильности. Ключевые слова: торговая война, протекционизм, экономические последствия, международная торговля, экономическая стабильность. Xalqaro savdoda bozorlarni himoya qilish maqsadida qo‘llaniladigan proteksionizm siyosati va davlatlar o‘rtasidagi savdo urushlari global iqtisodiyotga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Savdo urushlari tariflar, bojlar va savdo cheklovlarini qo‘llash orqali amalga oshiriladi va ular iqtisodiyotda bir nechta salbiy oqibatlarga olib keladi. Bu maqolada savdo urushlari va proteksionizmning iqtisodiy oqibatlari, shu jumladan global savdo hajmining pasayishi, narxlarning oshishi va inflyatsiya kabi muammolar yoritiladi. Выпуск журнала №-25 Часть–3_ Май –2025 252 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 1. Global savdo hajmining pasayishi. Birinchidan, savdo urushlari va proteksionizm siyosati global savdo hajmining pasayishiga olib keladigan asosiy omillardandir. Savdo urushi, ikki yoki undan ortiq davlatlar o‘rtasida tariflar va boshqa savdo to‘siqlari orqali olib borilgan iqtisodiy mojaro sifatida o‘zini ko‘rsatadi. Savdo urushi boshlanganda, bir mamlakat boshqa mamlakatlardan import qilinadigan mahsulotlarga qo‘shimcha bojlar yoki soliq joriy qiladi. Bu, o‘z navbatida, importni kamaytiradi va eksport qiluvchi mamlakatlarga nisbatan qiyinchiliklar keltiradi. Masalan, 2018–2019-yillarda AQSh va Xitoy o‘rtasidagi savdo urushi global savdoning pasayishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi va Jahon Savdo Tashkiloti (WTO) 2019-yilda global savdo hajmining 1,2% ga kamayganini ma’lum qildi. Proteksionizm siyosati ham savdo to‘siqlarini kuchaytirish, tariflar joriy qilish va cheklovlar kiritish orqali global savdoning kamayishiga sabab bo‘ladi. Mamlakatlar o‘z ichki bozorlari manfaatlarini himoya qilish maqsadida bunday siyosatni qo‘llashadi, bu esa xalqaro savdoni qisqartiradi va global iqtisodiyotning samarali ishlashini sekinlashtiradi. Ikkinchidan, iqtisodiy noaniqlik va xalqaro sanksiyalar ham global savdoning pasayishiga olib keladi. Xalqaro iqtisodiy noaniqlik, siyosiy inqirozlar yoki mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy sanksiyalar savdo oqimlarini kamaytiradi. Mamlakatlar o‘rtasidagi savdo cheklovlari va bo‘g‘lanishlar davlatlarning o‘zaro savdo qilish imkoniyatlarini kamaytiradi. 2014-yilda Yevropa Ittifoqi va AQSh tomonidan Rossiyaga qo‘llangan sanksiyalar Rossiyaning Yevropa Ittifoqi bilan savdosini kamaytirib, global savdo hajmining pasayishiga sabab bo‘ldi. Bunday noaniqliklar va sanksiyalar moliyaviy oqimlarning sekinlashishiga olib keladi va xalqaro bozorga ishonchni susaytiradi. Uchinchidan, texnologik o‘zgarishlar va ishlab chiqarish modellari ham global savdoning pasayishiga ta’sir qilishi mumkin. Ba’zi mamlakatlar yangi texnologiyalarni joriy qilish va raqamli ishlab chiqarishni rivojlantirish orqali o‘z ishlab chiqarish tizimlarini yaxshilashadi. Bu holat global savdo hajmining pasayishiga olib kelishi mumkin, chunki ba’zi mamlakatlar import qilishga qaraganda, ichki ishlab chiqarishni rivojlantirishga intilishadi. Masalan, avtomobil sanoatidagi yangi texnologiyalar va raqamli ishlab chiqarish tizimlari mamlakatlarni ko‘proq o‘z ichki ishlab Выпуск журнала №-25 Часть–3_ Май –2025 253 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT chiqaruvchilariga tayanishga olib keldi. Bu esa global savdo tizimiga ta’sir ko‘rsatadi, chunki ishlab chiqarishning global darajadagi aloqalari va ta’minot zanjirlari o‘zgaradi. To‘rtinchidan, jahon iqtisodiyotidagi tanazzul ham savdo hajmining pasayishiga olib keladi. Moliyaviy inqirozlar yoki iqtisodiy qisqarishlar davlatlar o‘rtasidagi savdoni kamaytiradi, chunki mamlakatlar o‘z iqtisodiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun avvalgi savdo aloqalarini qisqartirishadi. 2008-yilda yuz bergan global moliyaviy inqiroz davrida, global savdo hajmi 12% ga kamaygan edi. Bu inqiroz barcha rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy faoliyatni sekinlashtirib, savdo va investitsiyalarni kamaytirgan. Bundan tashqari, global savdo hajmining pasayishi narxlarning oshishiga va inflyatsiyaning kuchayishiga olib keladi. Savdo to‘siqlari va tariflar import mahsulotlarining narxini oshiradi, bu esa ichki bozor narxlarining ortishiga sabab bo‘ladi. Masalan, AQShning Xitoydan keltiriladigan qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga joriy qilgan tariflari natijasida 2019-yilda bu mahsulotlar narxi 7% ga oshdi. Bu esa, o‘z navbatida, inflyatsiyani kuchaytiradi, chunki iste’molchilarning xarajatlari oshadi va butun iqtisodiy tizimga ta’sir qiladi. Shuningdek, investitsiyalarning kamayishi ham global savdo hajmining pasayishi bilan bog‘liq. Savdo urushlari, proteksionizm siyosati va iqtisodiy noaniqliklar investorlarning ishonchini pasaytiradi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni kamaytiradi. BMTning 2022-yildagi "World Investment Report" hisobotiga ko‘ra, proteksionizmning kuchayishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investit