RUHIY HOLATNI IFODALOVCHI NUTQIY AKTLARNING GENDER XUSUSIYATLARI TADQIQI DOLZARBLIGI XUSUSIDA

Аннотация

В мировой лингвистике подход к анализу различных признаков речевого акта формируется под влиянием новых результатов, появляющихся в структурной лингвистике, лингвокультурологии, лингвопрагматике и семантических исследованиях. В конечном итоге важно проанализировать речевой акт и его компоненты с антропологической точки зрения, в частности, сопоставить гендерные характеристики речевых актов с содержанием психического состояния в разных языковых системах, а также разработать рекомендации по выявлению, систематизации и переводу этих характеристик. Ключевые слова: гендер, психическое состояние, речевой акт, антропоцентрическая лингвистика Annotation. In world linguistics, the approach to the analysis of various features of the speech act is being formed under the influence of new results emerging Выпуск журнала №-25 Часть–3_ Май –2025 285 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT in structural linguistics, linguistic and cultural studies, linguistic pragmatics, and semantic research. Ultimately, it is urgent to analyze the speech act and its components from an anthropological perspective, in particular, to compare the gender features of speech acts with the content of a mental state in different language systems, and to develop recommendations for identifying, systematizing, and translating these features. Key words: gender, mental state, speech act, pragmatics, anthropocentric linguistics Dunyo tilshunosligida nutqning gender ko‘rsatkichlarini turli tillar kesimida tahlil qilish, tarjima variantlari va semantik tarkibida gender emasi mavjud leksik birliklarning leksikografik talqinini tahlil qiluvchi tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Tadqiqotlar asosan gender ko‘rsatkichi yaqqol ifodalangan lisoniy birliklarni nutqdan ajratilgan holda tahlil qiladi. Nutqiy akt milliy, madaniy, axloqiy, mental omillarning lisoniy birliklar vositasida voqelanishini namoyon qiluvchi jonli jarayondir. Ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning gender xususiyatlarini yoritish vositasida tilning voqelanishda inson omili bilan bog‘liq ravishdagi nutqiy muloqot jarayonini sharhlash muhim ahamiyat kasb etadi. Nutq insoniyat taraqqiyoti, ijtimoiy munosabatlar, jamiyat munosabatlarida eng muhim ahamiyat kasb etadi. Til ijtimoiy hodisa o‘laroq jamiyatda voqelanib insoniyatning eng muhim muloqot ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi. Muloqot jarayonining kommunikativ-pragmatik jihatlari pragmalingvistikaning asosiy obyekti sifatida maxsus tadqiq etiladi1. Shuningdek, bu masalalar qiyosiy tilshunoslik, sotsiolingvistika, uslubiyat, lingvomadaniyatshunoslik, psixolingvistika va tarjima 1Grice P. Method in Philosophical psychology (From the Banal to the Bizarre)’, Proceedings and Addresses of the American Philosophical Association, 48: 23–53, 1975; Grice P. Further Notes on Logic and Conversation’, in Syntax and Semantics: Pragmatics, v 9, P. Cole (ed.), New York: Academic Press, 1978; Grice P. Presupposition and Conversational Implicature’, in Radical Pragmatics, P. Cole (ed.), New York: Academic Press, 1981; Atlas D. Logic, Logic, Meaning and Conversation: Semantical Underdeterminancy, Implicature, and their Interface, Oxford: Oxford University Press, 2005; Арутюнова Н. Истоки, проблемы и категории прагматики [Текст] // Новое в зарубежной лингвистике / общ. ред. Е. В. Падучевой. – М. : Прогресс, 1985. – Вып. 16. Лингвистическая прагматика. – С. 28; Кифер Ф. Роли прагматики в лингвистическом описании // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. XVI, M.: Прогресс, 1985; Jacob L. "Pragmatics: Overview". Encyclopedia of language & linguistics (2nd ed.). Amsterdam: Elsevier. pp. 51–62.- 2006; Wierzbicka A. Cross-cultural Pragmatics. The Semantics of Human Interaction. Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 2006. Выпуск журнала №-25 Часть–3_ Май –2025 286 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT nazariyasi doirasida o‘rganilgan. Ayol va erkak jinsiga mansub shaxslarning nutqidagi farqlar, ularning idrok va ruhiyatidagi tafovutlar nutqda qanday aks etishi, ushbu o‘ziga xosliklarni nutqda ifodalovchi vosita hamda mexanizmlar jahon va o‘zbek tilshunoslarini qiziqitirib kelgan masalalardan hisoblanadi. Zamonaviy o‘zbek tilshunosligida matnning lisoniy va nolisoniy xususiyatlarini tahlil qilishga katta ahamiyat qaratilmoqda. Xususan, gender masalasi tadqiqi ham badiiy matn doirasida olib boriladi. Milliy adabiyotda gender xususiyatlarining namoyon bo‘lishi tadqiqotchilarni qiziqtirgan mavzulardan biri2. Pragmalingvistika nutqni inson subyekti va lisoniy qonuniyat (obyektivlik) prizmasida ko‘zdan kechirar ekan muayyan mazmundagi nutqiy aktlar va ulardagi aniq bir xususiyat doirasida cheklanish xulosalarning aniq, yaxlit va tizmiy bo‘lishini, tadqiqotning izchilligini ta’minlaydi. Ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning gender xususiyatlarini ingliz va o‘zbek tillari doirasida chog‘ishtirish vositasida individual nutqqa obyektiv baho berish zarurati mavjud. Ingliz va o‘zbek tilidagi ruhiy holatni ifodalovchi nutqiy aktlarning gender xususiyatlarini lingvokognitiv, lingvopsi