YASHIL IQTISODIYOTGA O’TISHNING EKONOMETRIK TAHLILI

Аннотация

В данной статье анализируется процесс устойчивого развития и перехода к зеленой экономике в Республике Узбекистан на основе эконометрического моделирования. В исследовании использовалась модель панельной регрессии и коррекции векторных ошибок (vecm) на основе статистических данных за период с 2005 по 2023 год. Анализ выявил влияние доли возобновляемых источников энергии, инвестиций в окружающую среду и показателей загрязнения на рост ВВП. В статье сформулированы существующие препятствия на пути развития зеленой экономики и предложения по их преодолению. Результаты исследования подтверждают, что переход к зеленой экономике в Узбекистане является экономически и экологически эффективной стратегией. Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 21 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ключевые слова. устойчивое развитие, зеленая экономика, эконометрический анализ, возобновляемые источники энергии, Узбекистан, выбросы CO , экологическая политика, экономический рост 2 Kirish. XXI asrda global iqlim o‘zgarishi, atrof-muhitning ifloslanishi va tabiiy resurslarning kamayib borishi kabi ekologik muammolar dunyo iqtisodiyotining barqarorligiga jiddiy tahdid solmoqda. Bunday sharoitda barqaror rivojlanish konsepsiyasi va yashil iqtisodiyot modeliga o‘tish barcha davlatlar, xususan O‘zbekiston uchun ham dolzarb masalaga aylanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini amalga oshirish to‘g‘risida”gi qarorlari ushbu yo‘nalishda muhim siyosiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni, bir tomondan, ekologik xavfsizlikni ta’minlasa, ikkinchi tomondan, innovatsion texnologiyalar, energiya samaradorligi va qayta tiklanuvchi manbalarga asoslangan iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi. Shu bilan birga, ushbu jarayonning muvaffaqiyati ilmiy asoslangan yondashuvlar, xususan, ekonometrik modellashtirish orqali aniqlangan omil va ko‘rsatkichlarga bog‘liq. Mazkur maqolada O‘zbekiston sharoitida barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyotga o‘tish bilan bog‘liq asosiy iqtisodiy va ekologik omillar o‘rganiladi, ularning o‘zaro ta’siri ekonometrik modellar yordamida tahlil qilinadi. Bundan ko‘zlangan maqsad — ilmiy asoslangan, amaliy tavsiyalarga ega bo‘lgan qarorlar qabul qilishga xizmat qiluvchi ilmiy yondashuvlarni ishlab chiqishdir.So‘nggi yillarda global miqyosda ekologik muvozanat, resurslardan oqilona foydalanish va atrof- muhitga ta’sirni kamaytirish masalalari iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi nafaqat ekologik, balki iqtisodiy barqarorlikka erishish uchun ham muhim strategik vosita sifatida qaralmoqda. O‘zbekiston Respublikasi ham bu jarayonlardan chetda qolmay, barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirish va yashil iqtisodiyotga bosqichma-bosqich o‘tishga intilmoqda. Mavjud holat tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, mamlakatda qayta tiklanuvchi energiya manbalariga sarmoyalar ortib bormoqda, chiqindilarni kamaytirish, suv resurslarini boshqarish va qishloq xo‘jaligida ekologik toza texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Biroq, bu o‘zgarishlarning iqtisodiy natijalari, Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 22 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ularning barqaror rivojlanish indikatorlariga ta’siri va istiqboldagi samaradorligi hali chuqurilmiy-analitik baholanishi zarur. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi - O‘zbekiston Respublikasida barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonini iqtisodiy va ekologik ko‘rsatkichlar asosida baholash, ularning o‘zaro bog‘liqligini ekonometrik modellar yordamida tahlil qilish va ushbu yo‘nalishda samarali siyosiy va iqtisodiy qarorlar ishlab chiqish uchun ilmiy asoslar yaratishdan iborat. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: 1. Barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot tushunchalarining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha mavjud siyosiy hujjatlar va strategiyalarni tahlil qilish; 3. Yashil iqtisodiyotga ta’sir qiluvchi asosiy iqtisodiy (YAIM, investitsiyalar, energiya iste’moli) va ekologik (CO₂ chiqindilari, havo ifloslanishi) ko‘rsatkichlarni aniqlash; 4. Ushbu ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ekonometrik modellashtirish (masalan, regresiya yoki ARDL modeli) orqali aniqlash; 5. Olingan natijalar asosida O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Metodologiya tadqiqotda quyidagi metodik yondashuvlar qo‘llanildi: Ma’lumotlar bazasi: O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) manbalaridan olingan 2005–2023 yillarga oid yillik ko‘rsatkichlar. Asosiy ko‘rsatkichlar:  YaIM o‘sish sur’ati (GDPG)  Ifloslanish darajasi (CO₂ emissiyasi, metriktonna).  Energiya iste’molining qaytatiklanuvchi manbalar ulushi(RE%).  Atrof-muhitga yo‘naltirilgan davlat investitsiyalari (ENVEXP)  Ishsizlikdarajasi(UNEMP)  Ekologik samarado