SHAMOL GENERATORINING TEMIRBETON USTUNI VA POYDEVORINI TADQIQ ETISH

Аннотация

Shamoldan elektr energiyasi ishlab chiqarish sohasida generatorlarning konstruktiv hisobi muhim o‘rin tutadi. Shamol generatorlari, ayniqsa, balandligi yetarlicha katta bo‘lganlari, samaradorlik va ishonchlilik nuqtai nazaridan chuqur tahlil va hisob-kitoblarni talab qiladi. Ushbu maqolada shamoldan elektr ishlab chiqaradigan, balandligi o‘rtacha yuz metrdan yuqori bo‘lgan shamol generatorlarining konstruktiv hisoblari haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: shamol generatori, konstruktiv hisoblar, shamol tezligi, mexanik energiya, elektr energiyasi, hisob-kitoblar. Shamol generatorining asosiy vazifasi shamol energiyasini mexanik energiyaga, keyinchalik esa elektr energiyasiga aylantirishdir. Buning uchun generatorning aerodinamik, mexanik va elektr qismlari o‘zaro mukammal uyg‘unlikda bo‘lishi zarur. Konstruktiv hisoblar jarayonida birinchi navbatda shamol oqimining xususiyatlari, ya’ni shamol tezligi, yo‘nalishi, o‘zgaruvchanligi va shamol oqimining energiya zichligi aniqlanadi. Bu parametrlar generatorning samaradorligini belgilashda asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Generatorning balandligi uning shamol oqimidan maksimal darajada foydalanish imkoniyatini beradi. Shamol balandligi oshgani sayin shamol tezligi ham oshadi, chunki havoning yer yuzasiga yaqin qatlamlarida to‘siqlar Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 237 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT va to‘qnashuvlar ko‘proq bo‘ladi. Shu sababli, generatorlarning balandligi o‘rnatiladigan joyning geografik va iqlim sharoitlariga mos ravishda aniqlanadi. Balandligi yuz metrdan oshgan shamol turbinasi uchun maxsus konstruktiv yechimlar talab qilinadi, chunki bu balandlikda qurilish va ekspluatatsiya sharoitlari murakkablashadi.[1] Generatorning asosiy konstruktiv elementlari rotor, stator, minorasi va asosiy mexanik uzatish tizimlaridan iborat. Rotor shamol oqimining energiyasini mexanik aylanishga aylantiruvchi asosiy qism hisoblanadi. Rotor qanotlarining shakli, materiali va uzunligi shamol energiyasini maksimal darajada qamrab olishga qaratilgan. Qanotlar aerodinamik jihatdan samarali bo‘lishi, shuningdek, kuchli shamol ta’sirida deformatsiyaga chidamli bo‘lishi kerak. Kengligi va uzunligi shamol tezligi va generatorning quvvatiga mos ravishda hisoblanadi. Rotorning aylanish tezligi va momenti elektr generatorining samaradorligini belgilaydi. Shuning uchun rotorning mexanik mustahkamligi va balans holati katta ahamiyatga ega. Rotorning harakatini boshqarish uchun maxsus boshqaruv tizimlari o‘rnatiladi, ular shamol tezligi va yo‘nalishini doimiy ravishda kuzatib boradi va rotorning optimal holatda ishlashini ta’minlaydi. Stator esa elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi qism bo‘lib, uning konstruktiv hisoblari elektr magnit maydonining samaradorligini oshirishga qaratilgan. Statorning o‘lchamlari va materiallari generatorning quvvatiga va ishlash sharoitlariga mos ravishda tanlanadi. Magnit materiallarining sifatli va yuqori samaradorligi elektr energiyasining ishlab chiqarilishida muhim rol o‘ynaydi.[2] Minoralar generatorning balandligini ta’minlaydigan va uning barqarorligini saqlovchi asosiy konstruktiv elementlardan biridir. Minoralar o‘zining mustahkamligi, elastikligi va shamol ta’siriga chidamliligi bilan ajralib turadi. Ular odatda po‘latdan yasaladi va maxsus konstruktiv yechimlar yordamida shamol bosimidan kelib chiqadigan kuchlarni teng taqsimlashga mo‘ljallangan. Minoralar balandligi oshgani sayin ularning asosga biriktirilishi va mustahkamligi yuzasidan hisob-kitoblar murakkablashadi. Shamol generatorining konstruktiv hisoblarida asosiy e’tibor mexanik kuchlarning taqsimlanishi va ularning struktura elementlariga ta’siriga qaratiladi. Shamol bosimi, rotorning aylanish momenti, minoraning egilish momenti Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 238 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT kabi kuchlar aniq hisoblanadi va ularning har biri uchun xavfsizlik koeffitsientlari qo‘llaniladi. Bu hisob-kitoblar generatorning uzoq muddatli va ishonchli ishlashini ta’minlash uchun zarurdir.[3] Shamol generatorlarining elektr qismlari ham o‘ziga xos hisob-kitoblarga ega. Elektr generatorining quvvati, kuchlanishi, tok turi va chastotasi, shuningdek, ularni boshqarish tizimlari batafsil tahlil qilinadi. Elektr tizimining samaradorligi va ishonchliligi generatorning umumiy samaradorligi va ekspluatatsiya muddatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Konstruktiv hisoblar jarayonida atrof-muhit sharoitlari ham hisobga olinadi. Shamol tezligi, harorat, namlik, chang va boshqa omillar generatorning ishlashiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, generatorning materiallari va dizayni ushbu sharoitlarga moslashtiriladi. Masalan, korroziyaga chidamli materiallar va maxsus qoplamalar qo‘llaniladi. Shamol generatorlarining konstruktiv hisobi nafaqat ularning samaradorligini oshirish, balki ularni qurish va ekspluatatsiya qilish xarajatlarini kamaytirishga ham qaratilgan. Optimal dizayn va hisob-kitoblar yordamida generatorlarning xizmat muddati uzaytiriladi, texnik xizmat ko‘rsati