EKONOMETRIK TADQIQOTLARDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI

Аннотация

Mazkur maqolada ekonometriya sohasida zamonaviy axborot texnologiyalarining qo‘llanilishi, ularning statistik tahlil va modellashtirish jarayonidagi o‘rni hamda samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqot dolzarbligi shundaki, hozirgi kunda iqtisodiy ma’lumotlar hajmi keskin ortib borayotgan bir paytda, ularni tezkor va aniq qayta ishlashda axborot texnologiyalari muhim vosita hisoblanadi. Ayniqsa, katta hajmdagi ma’lumotlarni (big data) tahlil qilish, murakkab regressiya modellari qurish va ularni optimallashtirishda dasturiy vositalarning roli beqiyosdir. Tadqiqotning asosiy maqsadi – ekonometriya fanida qo‘llanilayotgan dasturiy vositalar (Stata, EViews, R, Python va boshqalar) orqali ma’lumotlar bilan ishlash, tahlil qilish va prognozlash imkoniyatlarini o‘rganishdir. Metodologik yondashuv sifatida amaliy tahlil, statistik regressiya modellashtirish va kompyuter dasturlari bilan simulyatsion eksperimentlar asos qilib olingan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, axborot texnologiyalaridan foydalanish ekonometriya modellarini samarali qurish va ularni amaliy masalalarda tatbiq etishda muhim afzalliklar beradi. Xususan, real vaqt rejimida ma’lumotlar tahlili, avtomatlashtirilgan model tanlash, hamda vizualizatsiya orqali tushunarli taqdimot imkoniyatlari sezilarli darajada oshadi. Kalit so‘zlar. Ekonometriya, axborot texnologiyalari, statistik tahlil, regressiya modellari, Stata, EViews, R, Python, katta ma’lumotlar (big data), ma’lumotlar Выпуск журнала №-26 Часть–2_ Май –2025 261 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT vizualizatsiyasi, prognozlash, dasturiy vositalar, iqtisodiy model, avtomatlashtirilgan tahlil. KIRISH. Zamonaviy iqtisodiy tahlil metodologiyasida ekonometriya fanining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Bugungi tezkor raqamli davrda iqtisodiy muammolarni chuqur tahlil qilish, ularni modellashtirish va aniq yechimlarni ishlab chiqish uchun keng ko‘lamli statistik ma’lumotlar talab etiladi. Ushbu jarayonlarda axborot texnologiyalarining, xususan dasturiy vositalar va avtomatlashtirilgan tahlil tizimlarining o‘rni beqiyosdir.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘zining “Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot va farovonlik sari dadil intilmoqda” nomli nutqida: “Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot va zamonaviy texnologiyalarni har bir soha rivojiga tatbiq etmasdan turib taraqqiyotga erishib bo‘lmaydi”, – deya alohida ta’kidlagan. Bu esa iqtisodiy tadqiqotlarda zamonaviy axborot texnologiyalarini qo‘llashni strategik zarurat sifatida qarashga asos bo‘ladi. Mavzuning dolzarbligi, birinchidan, iqtisodiy ma’lumotlarning hajmi va murakkabligi ortib borayotganida; ikkinchidan esa, bu ma’lumotlarni samarali qayta ishlash, modellashtirish va prognozlash vositalarining zaruriyatida namoyon bo‘ladi. Ekonometriya – iqtisodiyotdagi qonuniyatlarni aniqlashda statistik va matematik usullarga tayanadi, axborot texnologiyalari esa ushbu jarayonlarni samarali va tezkor amalga oshirish imkonini beradi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi – ekonometrik tadqiqotlarda axborot texnologiyalarining o‘rni va ularning tahliliy imkoniyatlarini chuqur o‘rganishdan iboratdir. Shu orqali iqtisodiy jarayonlarni modellashtirishda zamonaviy dasturiy vositalarning qanday afzalliklar berishini aniqlash va ularning amaliy qo‘llanilishini namoyish etish rejalashtirilgan. Maqolaning ilmiy ahamiyati shundan iboratki, u iqtisodiy tahlil sohasida axborot texnologiyalarining integratsiyasini yoritadi hamda zamonaviy statistik modellarni qo‘llash orqali aniq, ishonchli va samarali natijalarga erishish yo‘llarini ko‘rsatadi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA. Выпуск журнала №-26 Часть–2_ Май –2025 262 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT So‘nggi o‘n yillikda iqtisodiy modellashtirish va statistik tahlil metodlarida sezilarli taraqqiyot kuzatilmoqda. Buning sababi iqtisodiyotda qaror qabul qilish, prognozlash va muqobil siyosat stsenariylarini baholashda real vaqt rejimidagi, aniqlik darajasi yuqori bo‘lgan ma’lumotlarga ehtiyojning keskin ortganidadir. Mazkur ehtiyojni qondirishda ekonometrik modellar va zamonaviy axborot texnologiyalarining uyg‘unlashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. R. Gujarati (2004), J. Wooldridge (2012) va D.N. Greene (2011) kabi yetakchi ekonometrik olimlarning asarlarida statistik tahlilning nazariy asoslari bilan bir qatorda, ularni dasturiy vositalarda qanday amalga oshirish mumkinligi ham ko‘rsatib berilgan. Ularning asarlarida, ayniqsa, EKKU (Eng Kichik Kvadratlar Usuli), VAR modellari, instrumental o‘zgaruvchilar va panelli ma’lumotlar modellarini avtomatlashtirish va ularni dasturiy ta'minot orqali baholashga alohida urg‘u berilgan. Xalqaro jurnal maqolalarida (masalan, Journal of Econometrics, Econometric Reviews, Journal of Applied Econometrics) axborot texnologiyalarining, xususan, R, Python, Stata, EViews, Gretl kabi dasturiy vositalarning amaliy tadqiqotlarda qo‘llanishi, ularning aniqlik, tezlik va vizualizatsiya bo‘yicha imkoniyatlari yoritilgan. Misol uchun, Morwitz, Greenleaf va Johnson (1998) iste’molchil