YORUG’LIKNING QUTBLANISHI VA MALYUS QONUNINI TEKSHIRISH

Аннотация

В данной работе изучено явление поляризации света и изменение его интенсивности после прохождения через анализатор в соответствии с законом Малюса. С помощью поляризатора и анализатора была проведена серия экспериментов при различных углах между ними. Полученные данные подтвердили справедливость закона Малюса . Работа способствует углублённому пониманию поляризации света и сочетает теоретические знания с практическими навыками. Ключевые слова: закон Малуса, поляризация, интенсивность света, анализатор, поляризатор, оптика, эксперимент. Annotation: This study investigates the phenomenon of light polarization and how its intensity changes after passing through an analyzer, based on Malus's Law. Using a polarizer and analyzer, experiments were conducted at different angles Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 71 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT between them. The results confirmed the validity of Malus's Law . The work enhances the understanding of light polarization and integrates theoretical knowledge with practical application. Keywords: Malus's law, polarization, light intensity, analyzer, polarizer, optics, experiment. Kirish: Yorug‘lik ko‘ndalang elektromagnit to‘lqindir. Bir jinsli muhitda elektr maydon kuchi vektori E va magnit maydoni H o‘zaro perpendikulyar tekislikda tebranadi. Elektromagnit nurlanish,unda elektr maydonining yo‘nalishi E o‘zgarishsiz qoladi, chiziqli yoki tekis qutblangan nurlanish deb ataladi va E vaktor yo‘nalishi bo‘ylab chizilgan tekislik va tebranishlarning tarqalish yo‘nalishi qutblanish tekisligi deyiladi. Tabiiy manbaning nurlanishida, elektr maydonining yo‘nalishi xaotik ravishda o‘zgaradi, ammo to‘lqin tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lib qoladi. Bu nurlanish qutblanmagan deb ataladi. 1-rasm. "Yorug‘lik qutblanishi" qurilmasi (1-usul). 1 – yorug‘lik manbai; 2 - linza; 3 - qutblagichlar; 4 - aylanma stolcha; 5 - fotoqabulqilgich; 6 - simlar to‘plami bilan multimetr; 7 - optik taglik; 8 – reyterlar. Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 72 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2-rasm. "Yorug‘lik qutblanishi" qurilmasi (2-usul). 1 – yorug‘lik manbai; 2 - linza; 3 - qutblagich; 4 - aylanma stolcha; 5 - fotoqabulqilgich; 6-ko‘zgu; 7 - simlar to‘plami bilan multimetr; 8 - optik taglik; 9 – reyterlar. 3-rasm. Polyarimetr. 1 - yoqish tugmasi; 2 - analizatorning burish vinti; 3 - asbob shkalasi; 4 - ko‘rish trubkasini fokuslash muftasi;5 - kyuvetalar uchun kamera; 6 - yorug‘lik manbai; 7 - kyuvetalar. Biz yuqoridagi qurilmalar yordamida yorug‘likning qutblanishi hamda Malyus qonunini laboratoriya sharoitida o‘rganish va tekshirish imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 73 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 4-rasm. Yorug'likning ikki tenglamali komponentlarining kristall muhitida o'tishdagi qutblanish-harakati. Asosiy qisim: Yorug'lik — bu elektromagnit to'lqin, ya'ni elektr va magnit maydonlar bir-biriga perpendikulyar ravish tebranadi va to'lqin energiya bu maydonlarga perpendikulyar yo'nalishda tarqaldi. Tabiiy yorug'lik (masalan, quyosh yoki oddiy lampa nuri) garmoniyalashmagan bo'lib, undagi tebranishlar turli tekisliklarda amalga oshadi — bu qutblanmagan yorug'likdir. Qutblangan yorug‘lik turli optik hodisalar yordamida tabiiy yorug‘likdan ishlab chiqarilishi mumkin. Agar polarizatorga intensevlik vektori E bo‘lgan chiziqli qutblangan yorug‘lik tushsa va tebranish tekisligi polarizator tekisligi bilan a burchak hosil qilsa, ideal polarizatordan o‘tuvchi to‘lqinda tekislikka parallel bo‘lgan faqat E 1 komponenti qoladi, polarizator E =Ecos(α), E=0. 2 Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 74 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 5-rasm. Yorug'likning qutblanishi va Malyus qonunini amalda ko'rsatish Intensivlik intensivlikning o‘rtacha kvadratiga bo‘lganligi sababli, chiziqli polarizatsiya intensivligi uchun yorug‘lik ideal polarizatordan o‘tishi bilan biz Malus qonuni deb ataladigan munosabatni olamiz. I =Icos2 (α) 1 6-rasm. Chiziqli polarizatsiyalangan elektromagnit to‘lqinning ikki muhit chegarasiga tushishi, uning bir qismi aks etishi (refleksiya) va ikkinchi qismi sinishi (refraksiya) jarayoni Malyus qonuni 1809-yilda fransuz fizigi Etienne-Louis Malus tomonidan kashf etilgan. U qutblangan yorug'likning analizatori orqali o'tganda intensivligining Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 75 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT burchakka bog'liqligini ifodalaydi. Intensivlik kuchlanganlikning o‘rtacha kvadratiga proporsional bo‘lgani uchun, ideal qutblagichdan o‘tgan chiziqli qutblangan yorug‘likning intensivligi uchun Malyus qonuni deb ataladigan munosabatni olamiz: 𝑰 = 𝑰 𝒄𝒐𝒔𝟐𝜶 𝟎 Tabiiy yorug‘lik qutblagichga tushganda, o‘tgan to‘lqinda ikki nurli sinish natijasida o‘tkazish tekisligiga parallel bo‘lgan tebranish tarkibiy qismlaridan biri saqlanib qoladi (ikkinchisi yutiladi). Bu jarayonda tabiiy yorug‘lik chiziqli qutblangan yorug‘likka aylanadi. Xulosa: Ushbu tajriba davomida yorugʻlikning chiziqli qutblangan holatdagi intensivligi ikkinchi polarizatorn