O’ZBEKISTONDA ESTRADA SANʼATINING RIVOJLANISHI: TARIXIY YO’L VA ZAMONAVIY HOLAT

Аннотация

Ushbu maqolada estrada san’atining o‘zbek musiqa madaniyatiga kirib kelishi, o‘zbek milliy estrada san’atining rivojlanishi, shuningdek, ushbu san’at turi taraqqiyotida o‘zbek bastakorlarining hissasi va ularning ijodiy uslublari haqida ilmiy ma’lumotlar va qarashlar bayon etilgan. Asosiy tushunchalar (Kalit so‘zlar): estrada, ta’lim, tarbiya, ma’naviyat, san’at, bilim, ko‘nikma, ohang, qo‘shiq. Oʻzbek sanʼatining shakllanishi uzoq tarixiy va madaniy bosqichlarni bosib oʻtgan boʻlib, har bir davrda oʻziga xos yoʻnalishlar va ifoda uslublari bilan boyib borgan. Bugungi kunda sanʼatning eng ommabop va keng tarqalgan yoʻnalishlaridan biri bu — estrada sanʼatidir. Estrada sanʼati ayniqsa XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jadal surʼatlarda rivojlana boshladi. Estrada — keng auditoriyaga moʻljallangan sahnaviy ijod shakli boʻlib, oʻz ichiga musiqa, vokal, raqs, satira va boshqa ko‘ngilochar janrlarni oladi. Oʻzbekistonda estrada sanʼati xalq musiqasi va klassik anʼanalarning sinteziga asoslangan holda shakllandi. Bu uygʻunlik tufayli milliylik va zamonaviylik unsurlarini oʻzida jamlagan yangi sahnaviy ifoda vositalari paydo boʻldi. Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasida «estrada» tushunchasi ispancha ildizga ega boʻlib, keng maʼnoda sahnaviy ko‘ngilochar sanʼat shakllarini, tor maʼnoda esa professional sahna sanʼatini anglatadi. Chet elda bu soha «music-hall» (Angliya), «variete», «kabare» (Fransiya), «show» (AQSh) kabi nomlar bilan tanilgan. Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 92 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Oʻzbek estradasining rivojlanish yoʻli ikki asosiy yo‘nalishda kechdi. Bir tomondan, xalq og‘zaki ijodi va an’anaviy musiqasi sahna talablariga moslashtirildi (masalan, Tamaraxonim va M. Qori-Yoqubovning laparlari, Yusufjon qiziqning askiyadan ilhomlangan chiqishlari). Ikkinchi tomondan esa xorijiy janr va uslublarning kirib kelishi natijasida yangi sahna shakllari yuzaga keldi. 60–70-yillarda radio va televideniyening rivojlanishi estrada sanʼatining keng ommaga tarqalishiga turtki berdi. Shu yillarda birinchi estrada guruhlari, yakka ijrochilar va bastakorlar sahnaga chiqdi. Tez orada bu sanʼat sohasi xalq orasida ommabop bo‘lib, keng auditoriyani qamrab ola boshladi. 1991 yilda Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, estrada sanʼati yangi bosqichga koʻtarildi. Milliy iftixor, tarixiy xotira va madaniy merosga asoslangan asarlar katta talab bilan kutib olina boshladi. Davlat tomonidan estrada sanʼatiga boʻlgan eʼtibor — mukofotlar, festivallar va ijodiy muassasalar orqali namoyon boʻldi. Xususan, 2020-yil 2-dekabrdagi Prezident qarori (PQ–4908) bilan Botir Zokirov nomidagi Milliy estrada sanʼati instituti tashkil etildi. Mazkur institutning asosiy vazifalari orasida — malakali mutaxassislar tayyorlash, ilmiy-tadqiqot ishlari olib borish, milliy estrada namunalarini nota asosida saqlab qolish, ijodiy maktablarni rivojlantirish kabi masalalar mavjud. Zamonaviy o‘zbek estrada sanʼati janrlar xilma-xilligi, milliy va jahon musiqiy an’analarining uygʻunligi, yoshlar faolligi va ijtimoiy ahamiyati bilan ajralib turadi. Estrada nafaqat ko‘ngilochar vosita, balki estetik tarbiya, vatanparvarlik ruhini shakllantiruvchi omil sifatida ham katta rol o‘ynaydi. Estrada sanʼati rivoji 1940- yillardan boshlab vokal-instrumental ansambllar va simfo-djaz orkestrlari faoliyati bilan bevosita bogʻliq. M. Jolkov tomonidan tashkil etilgan «Myuzik-xoll», N. Zinin asos solgan simfo-djaz orkestri, 1957-yilda tuzilgan «Yoshlar» (Ёшлик) ansambli kabi jamoalar ushbu yo‘nalishning asosiy tamal toshlarini qo‘ygan. Botir Zokirov, Lola va Nozima Zokirovalar, Farmon Sodiqova, Rustam Nomozov kabi ijrochilar o‘zbek estradasining asoschilari sifatida tilga olinadi. Ularning ijodi xalq anʼanalari va zamonaviy sahna sanʼatining uyg‘unlashuvidan namuna bo‘ldi. Shuningdek, M. Mirzayev, Sh. Ramazonov, S. Yudakov, M. Burhonov kabi bastakorlarning qoʻshiqlari zamonaviy estrada repertuarini boyitdi. Ularning Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 93 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT asarlari orqali milliy estrada sanʼati oʻziga xos yoʻnalishga ega boʻlib, xalq orasida keng tarqaldi. Xulosa qilib aytganda, Oʻzbek estrada sanʼati uzoq tarixiy yoʻlni bosib oʻtib, bugungi kunda oʻzining milliylikka boy, yangilanishga ochiq va badiiy qimmatga ega tarmogʻiga aylangan. Bu sanʼat xalqning maʼnaviy hayotida muhim oʻrin egallab kelmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Ahmedova S. O‘zbek musiqasi: an’analar va zamonaviylik. — Toshkent: Fan, 2005. — 240 bet. (Mazkur kitob o‘zbek musiqasining evolyutsiyasiga, shu jumladan, estrada san’ati rivojiga xalq an’analariga asoslangan holda bag‘ishlangan.) 2. Xalilov F.X. XX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekistonning musiqa san’ati. — Toshkent: Fan, 2001. — 276 bet. (O‘zbek estradasi tarixi, orkestrlar va vokal-ansambllarning rivojlanishi bo‘yicha asosiy manbalardan biri.) 3. Zokirov B. Mening qalbim musiqasi: Ijodiy sahifalar. — Toshkent: Musiqa nashriyoti, 1998. — 190 bet. (O‘zbek estradasining asoschilaridan biri Boti