BIOLOGIK FAOL MODDALARNI ULTRATOVUSH BILAN AJRATIB OLISH : SPIRULINA, GILOS O’RIK ASOSIDA

Аннотация

This article explores the ultrasonic extraction technology of biologically active compounds from raw materials rich in nutrients such as spirulina, cherry, and apricot. The relevance of the topic lies in the fact that traditional extraction methods have several drawbacks, including the degradation or loss of bioactive substances. Therefore, ultrasonic extraction, as a modern, efficient, and environmentally friendly method, is gaining increasing attention in both scientific and industrial fields. The study analyzes the effect of ultrasound on the extraction of phycocyanin from spirulina, anthocyanins from cherry, and phenolic compounds from apricot. Parameters such as frequency, power, duration, and temperature and their influence on extraction efficiency are also discussed. Kalit so’zlar: Spirulina, gilos, o‘rik, biologik faol moddalar, ultratovushli ekstraksiya, fikosiyanin, antosiyanin, fenolik birikmalar, ekstraksiya parametrlari, ekologik texnologiya. Ключевые слова:Спирулина, вишня, абрикос, биологически активные вещества, ультразвуковая экстракция, фикоцианин, антоцианы, фенольные соединения, параметры экстракции, экологическая технология. Keywords: Spirulina, cherry, apricot, biologically active compounds, ultrasound extraction, phycocyanin, anthocyanins, phenolic compounds, extraction parameters, eco-friendly technology. Biologik faol moddalar (BFM) — bu past konsentratsiyalarda tirik organizmlarning ayrim guruhlariga (birinchi navbatda, odamlarga, shuningdek, hayvonlar, o’simliklar vazamburug’lar boshqalarga nisbatan) nisbatan yuqori fiziologik faollikka ega boʻlgan kimyoviy moddalar boʻlib, ularning hujayralarining alohida guruhlari hisoblanadi. Moddalarning fiziologik faolligi ularni tibbiy amaliyotda foydalanish imkoniyati nuqtai nazaridan ham, inson tanasining normal ishlashini taʼminlash nuqtai nazaridan ham yoki organizmlar guruhiga maxsus xususiyatlarni berish nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega hisoblanadi (masalan, madaniy oʻsimliklarning kasalliklarga chidamliligini oshirish). Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 244 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Biologik faol moddalar- fermentlar, gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar, oʻsish stimulyatorlari (oksinlar, gibberellinlar, kininlar), gerbitsidlar, insektitsidlar, biogen stimulyatorlar (tarkibida baʼzi dikarboksilik va gumuz kislotalar, arginin, ammiak, prostatinlar, mikroelementlar), pirogenlar va boshqalar kiradi. So‘nggi yillarda biologik faol moddalar (BFM) farmatsevtika, oziq-ovqat, kosmetologiya va biotexnologiya sanoatlarida keng qo‘llanilayotgan funksional komponentlarga aylangan. Spirulina, gilos va o‘rik tabiiy xomashyolar sifatida yuqori biologik qiymatga ega bo‘lib, ulardan ajratib olinadigan moddalar – fikosiyanin, antosiyanin va fenolik birikmalar antioksidant, yallig‘lanishga qarshi, immunostimulyator kabi xususiyatlarga ega. Ammo an’anaviy ekstraksiya usullarining kamchiliklari – uzoq davom etishi, yuqori haroratda olib borilishi va ba’zan kimyoviy erituvchilarga bog‘liqligi tufayli BFMning buzilishi yoki samaradorligining pasayishi mumkin. Zamonaviy yondashuvlar, xususan, ultratovush yordamida ajratib olish texnologiyasi, moddalarning hujayra devorlaridan tez va samarali ajralishini ta’minlaydi. Bu usul nafaqat energiya va vaqtni tejaydi, balki ekologik xavfsizligi bilan ham ajralib turadi. Ultratovushli ekstraksiya jarayoni kavitatsiya effekti orqali modda tuzilmalarini yemiradi, ya’ni yuqori chastotali to‘lqinlar yordamida erituvchi va hujayra devori o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchayadi. Hosil bo‘ladigan mikroko‘piklar portlashi modda tarkibining ajralishini tezlashtiradi. Bunday mexanizm spirulina hujayralarining zich devorini yorish, mevalar to‘qimalaridan antosiyanin yoki fenolik moddalarning chiqishini kuchaytirishda ayniqsa foydalidir. Ultratovushli ekstraksiya kimyoviy erituvchilarsiz, past haroratda, qisqa muddatda amalga oshirilgani sababli, biofaol moddalar o‘zining tabiiy faolligini saqlab qoladi. Spirulina – tarkibida fikosiyanin, beta-karotin, to‘yinmagan yog‘ kislotalari va boshqa foydali komponentlarni o‘z ichiga olgan mikroyashil suv o‘ti hisoblanadi. Fikosiyanin o‘zining kuchli antioksidant xususiyatlari bilan farqlanadi va farmatsevtik hamda oziq-ovqat sanoatida katta talabga ega. Mazkur pigmentni ajratib olishda Выпуск журнала №-26 Часть–3_ Май –2025 245 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ultratovushli texnologiyadan foydalanish uning parchalanishini oldini olib, toza va yuqori konsentratsiyadagi mahsulot olish imkonini beradi. 1-rasmi Spirulina Ultratovush ta’sirida spirulina hujayralari bir necha daqiqa ichida yoriladi. Ekstraksiya jarayonida optimal chastota 20 kHz atrofida, quvvat 150–180 Vt bo‘lishi, harorat esa 35–40°C doirasida saqlanishi lozim. Erituvchi sifatida distillangan suv yoki yumshoq tampon eritmalari qo‘llaniladi. Natijada fikosiyanin ajralish samaradorligi 90–95% atrofida qayd etiladi. Bunday yondashuv sanoat miqyosida kengaytirilsa, barqaror va tejamkor texnologiya sifatida amaliy