MAHALLIY XOM ASHYOLAR VA KIMYOVIY QO’SHIMCHALARDAN FOYDALANIB YUQORI MUSTAHKAM BETON OLISH

Аннотация

Ushbu maqolada mahalliy xom ashyolar va zamonaviy kimyoviy qo‘shimchalardan foydalanib yuqori mustahkam betonlar (YMB) olish imkoniyatlari o‘rganiladi. Yuqori mustahkam betonlarning oddiy betonlardan asosiy farqlari, ularning fizik-mexanik xossalari, afzalliklari hamda qurilish sohasidagi amaliy ahamiyati yoritilgan. Mahalliy qum, shag‘al, sement kabi xom ashyolar va ularning afzalliklari, shuningdek, superplastifikatorlar, silika fumi kabi qo‘shimchalar yordamida beton tarkibini takomillashtirish usullari bayon etilgan. Mualliflar tomonidan olib borilgan laboratoriya tadqiqotlari natijasida B75 sinfiga mansub beton namunasi olinib, uning yuqori mustahkamlik va chidamlilik xossalari aniqlangan. Maqolada yuqori mustahkam betonlarni mahalliy sharoitda ishlab chiqarishning iqtisodiy va ilmiy asoslari, shuningdek, amaliyotda qo‘llanish tajribalari tahlil qilingan. Annotation: This article explores the possibilities of producing high-strength concrete (HSC) using local raw materials and modern chemical admixtures. The main differences between high-strength and conventional concrete, their physical and mechanical properties, advantages, and practical importance in the construction industry are discussed. The benefits of using locally available sand, gravel, and cement, as well as methods for improving concrete composition through additives such as superplasticizers and silica fume, are analyzed. Based on laboratory experiments conducted by the authors, a B75-grade concrete sample was developed, demonstrating Выпуск журнала №-26 Часть–4_ Май –2025 210 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT high strength and durability characteristics. The article presents the scientific and economic rationale for producing HSC under local conditions and examines practical applications and successful case studies. Kalit so‘zlar: Yuqori mustahkam beton (YMB). Mahalliy xom ashyolar. Kimyoviy qo‘shimchalar. Betonning fizik-mexanik xossalari. Superplastifikatorlar. Silika fumi. Betonning chidamliligi. B75 sinfli beton. Qurilish materiallari. Beton texnologiyalari. Laboratoriya tadqiqotlari. Keywords: High-strength concrete (HSC). Local raw materials. Chemical admixtures. Physical-mechanical properties of concrete. Superplasticizers. Silica fume. Concrete durability. B75-grade concrete. Construction materials. Concrete technology. Laboratory experiments Bugungi kunda qurilish sohasi juda tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Shaharsozlik, sanoat inshootlari, transport infratuzilmasi kabi yo‘nalishlarda kuchli, ishonchli va uzoq xizmat qiladigan materiallarga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Bu ehtiyoj, ayniqsa, beton kabi asosoiy qurilish materiali uchun dolzarbdir. Oddiy betonlar ko‘p hollarda mustahkamlik yoki chidamlilik bo‘yicha zamonaviy talablarni to‘liq qondira olmaydi. Shu sababli yuqori mustahkam betonlarga (YMB) bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Yuqori mustahkam betonlar – bu tarkibiga turli kimyoviy qo‘shimchalar va sifatli xom ashyolar qo‘shilgan, natijada mexanik va fizik xossalari yaxshilangan beton turlaridir. Ushbu maqolada mahalliy xom ashyolar va zamonaviy kimyoviy qo‘shimchalar yordamida yuqori mustahkam beton olish usullari, bu texnologiyaning qurilishdagi o‘rni va amaliy yutuqlari haqida so‘z yuritiladi. Oddiy va yuqori mustahkam beton o‘rtasidagi farq Oddiy beton odatda tsement, qum, shag‘al va suvdan tashkil topadi. Uning siqilishga chidamliligi o‘rtacha 20–30 MPa atrofida bo‘ladi. Yuqori mustahkam betonlarda esa bu ko‘rsatkich 60 MPa va undan yuqori bo‘lishi mumkin. Farqlar quyidagicha: Mexanik xossalari yuqori: Siqilish va egilish kuchiga yuqori chidamli. Выпуск журнала №-26 Часть–4_ Май –2025 211 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Zichlik darajasi yuqori: Kamroq g‘ovaklilik, bu esa suv o‘tkazuvchanligini kamaytiradi. Xizmat muddati uzunroq: Agressiv muhitda ham uzoq xizmat qiladi. Shunday betonlarni olish uchun tarkibiy qismlarning sifatini oshirish, shuningdek, zamonaviy kimyoviy qo‘shimchalardan foydalanish lozim. Mahalliy xom ashyolar: imkoniyat va ustunliklar O‘zbekistonning geologik-iqlimiy sharoiti turli tabiiy materiallarga boy. Bu esa yuqori sifatli beton ishlab chiqarish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Sement O‘zbekistonning deyarli barcha hududlarida tsement ishlab chiqarish zavodlari mavjud. Mahalliy ishlab chiqaruvchilar tomonidan taqdim etilayotgan portlandtsementlar yuqori sifat ko‘rsatkichlariga ega. Qum va shag‘al Toshkent, Farg‘ona, Navoiy viloyatlarida daryo qumi, granitli shag‘allar keng tarqalgan. Granit asosidagi agregatlar yuqori zichlik va mustahkamlikka ega bo‘lib, YMB uchun juda mos keladi. Ohaktosh Ohaktosh ham bir qator modifikatsiyalangan betonlar tarkibida ishlatiladi. U ko‘p hollarda tsementga qo‘shimcha yoki mineral filler sifatida xizmat qiladi. Iqtisodiy va ekologik afzalliklar Mahalliy resurslardan foydalanish beton ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi, tashish xarajatlarini qisqartiradi va ekologik jihatdan ham foydalidir. Kimyoviy qo‘shimchalar: zamonaviy texnologiyalar kaliti Yu