MYOSOTIS L. TURKUM TURLARI BO‘YICHA OLIB BORILGAN FLORISTIK TADQIQOTLARNING QIYOSIY TAHLIL

Аннотация

В данной статье представлены морфологические и таксономические особенности рода Myosotis L., ареалы его распространения, в том числе результаты флористических и геоботанических исследований в Самаркандской и Джизакской областях Узбекистана. Особое внимание уделено классификации видов на основе системы М.Г. Попова и современных исследователей. Kalit so‘zlar: Myosotis L, taksonomiya, floristika, O‘zbekiston florasi, Jizzax viloyati, Samarqand viloyati, morfologik tahlil, seksiya, Eumyosotis D.C, Exarrhena D.C, Gymnomyosotis D.C, Strophiostoma Endl. “Myosotis” turkumiga oid ilk qaydlar 1753-yilning mayida Karl Linneyning “Species Plantarum” [14] nomli klassik asarida keltirilgan va ushbu asrda turkum sifatida e’lon qilingan. O‘sha davrda K.Linney Myosotis turkumi ostiga 5 turdagi bo‘tako‘zlarni birlashtirgan. 1846-yilda De Candolle (1846) Myosotis turkum turining tasnifini ishlab chiqgan. Olim tasnifni shlab chiqishda turkum turlarining gul qismidagi gultojining bor yoki yo‘qligi, changchilarning joylashuvi, changchi iplar uzunligiga va belgilar asosida 4 seksiyaga ajratgan (1. Eumyosotis D.C.; 2. Exarrhena D.C.; 3. Gymnomyosotis D.C.; 4. Strophiostoma Endl.). De Candolle tomonidan ishlab chiqilgan tasnif yoki qaydlar boshqa taksonomist va florist olimlar tomonidan qabul qilingan, jumladan Gurke va Engler “Prantl’s Naturliche Pflanzenfamilien” (Gurke 1897) va “Hooker va Bentham” (1876) asarlarida Myosotis turkum turlarini bir-biridan ajratib turadigan morfologik belgilariga va xususiyatlariga ko‘ra 4 seksiyaga to‘g‘ri ajratilganini qo‘llab quvvatlashgan [17]. Keyinchalik M.G. Popov (1953) tomonidan turkumning ancha takomillashtirilgan klassifikatsiyasi keltirilgan va Myosotis turkumiga mansub turlarni turkumdan kichik bo‘lgan taksonomik kriteriyalarga ajratgan. Popov asosan, Myosotis turlarini gullarini tuzilishiga, barglari va mevalarining morfologik belgilaridagi farqlariga ko‘ra, MDH florasida tarqalgan turlarni 2 ostturkum, 2 sektsiya va 4 qator (ряд)ga kiritgan (1.1.1-jadval) [7]. Bugungi kunga qadar Myosotis turkum turlarini o‘rganilishi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarni 4 darvga bo‘lish mumkin. 1. Floristik (taksonomik) va geobotanik tadqiqotlar; 2. Fitokimyoviy tarkibi va foydali xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar; 3. Xalq tabobatida qo‘llanishiliga bag‘ishlangan tadqiqotlar; 4. Malekulyar filogenetik tadqiqotlar davri. 1.1.1-jadval. M.G. Popov (1953) tomonidan takomillashtirilgan klassifikatsiya 95 m m u a u k y k r s i Qator O‘simlik turlari r u k u t e T s t S O C. – D 1. Myosotis amoena (Rupr.) a o p. a a Boiss. m P m m t o M. t o t o – 2. M. propinqua Fisch. et Mey. s s s S t r o p h i o ( T u r c z. ) S t r o p h i o ( Р о д S t r o p h i o T u r c z. ) 3 4 . . M M . . p sp s a eu rs d i o fl p o r r o a p M in i q k u a a n M. Pop. 1. Palustres M. Pop. 5. M. polustris Lam. A – Perennes 6. M. caespitosa Schultz 7. M. baltica Samuels B – Annuae 8. M. sicula Guss. 9. M. littoralis Stev. 2. Litoralis M. Pop. 10. M. idaea Boiss. et Heldr. 11. M. ukrainica Czern. 12. M. silvatica Hoffm. 13. M. krylovii Serg. 14. M. sachalinensis M. Pop. 3. Sylvaticae M. Pop. 15. M. pseudovariabilis M. Pop. 16. M. suaveolens W. et K. 17. M. alpestris Schmidt 18. M. asiatica Schischk. et Serg. 19. M. arvensis Hill 20. M. heteropoda Trautv. C. C. 21. M. lazica M. Pop. 4. Arvenses M. Pop. D D L . i s i s 22. M. collina Hoffm. s o t o t 23. M. micrantha Pall. i s s o s o t m y o m y o 24. M. refrasta Boiss. y u u 25. M. versicolor Smith. M E E 1. Floristik (taksonomik) va geobotanik tadqiqotlar davri. Hoziri kunda yer sharida Myosotis L. turkumining 100 dan ortiq turi tarqalgan. Ammo ba’zi florist va taksonomist olimlar tomonidan turlarning soni 200 dan ortiq ekanligi qayd etilgan [19]. Yangi Zelandiyada Myosotis turkumi unut-me-notlar avlodi deb ham ataladi va ushbu turkum vakillari 40 dan ortiq bir-biriga yaqin, ammo morfologik va ekologik jihatdan xilma-xil bo‘lgan turlarni o‘z ichiga oladi, ularning evolyutsiya tarixi va taksonomiyasi noaniqliklar ko‘pligi, Yangi Zelandiyada Myosotitis turkumi ustida tizimli tadqiqotlar olib borish ustuvor ahamiyatga ega bo‘lib, turlarning katta qismi tahdid ostida qolgan va ko‘plari cheklangan geografik diapazonga ega ekanligi to‘g‘risida firlar bildirilgan [15]. Bundan tashqari, Prebble va 96 boshqalar tomonidan Yangi Zelandiyada o‘suvchi Myosotis pygmaea (Boraginaceae) turlar guruhi taksonomik jihatdan tahlil qilingan. Taksonomik tahlil natijalarida Myosotis pygmaea turlar kompleksi morfologik jihatdan aniqlanadigan guruh ekanligi ma’lum bo‘lgan va bir qancha taksonomik jihatdan noaniq birliklar Myosotis pygmaea turlar guruhi yoki boshqa tur komplekslariga morfologik jihatdan o‘xshash deb topilgan [16]. Shuningdek, Janubiy yarim sharda tarqalgan Myosotis L., (Boraginaceae) turlari taksonomik jihatdan qayta ko‘rib chiqilgan. Taksonomik radqiqotda asosiy e’tibor Yangi Zelandiyaga endemik bo‘lgan turlarga, shuningdek, Janubiy Amerikadan kelgan Myosotis antarctica Hoo