Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
OILADA TAJOVUZKOR BILAN PSIXOLOGIK ISHLASH: NAZARIYA VA AMALIYOT
Seytmuratov Kuralbay · Sulletbayeva Elmira Serikbayevna
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические исследования · 2026
Аннотация
Maqolada oilada tajovuzkor bilan psixologik ish olib borishning o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Oiladagi zo‘ravonlik muammosi dolzarblashtiriladi, tajovuzkorlarning turlari, ularning psixologik xususiyatlari va tajovuzkor xulq-atvor mexanizmlari ochib beriladi. Tajovuzkorni psixologik tuzatish maqsadlari va usullari asoslanadi, psixoterapevtik va maslahat ta’sirining samarali yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Psixologik ish bosqichlari va amaliyotda o‘zini oqlagan yondashuvlardan namunalar keltirilgan. Kalit so’zlar: oilaviy agressiya, oiladagi zo‘ravonlik, agressor, korreksion ish, psixoterapiya, psixologik maslahat. Oiladagi zo‘ravonlik oilaning barcha a’zolariga halokatli ta’sir ko‘rsatadigan o‘tkir ijtimoiy- psixologik muammodir. So‘nggi yillarda mutaxassislarning e’tibori nafaqat zo‘ravonlik qurbonlariga, balki psixologik yordam ishtirokchilari sifatida tajovuzkorlarga ham qaratilgan. Tajovuzkorni o‘z xulq-atvorini anglash va tuzatish jarayoniga jalb qilish ichki oilaviy tajovuzning oldini olishda muhim yo‘nalishga aylanmoqda. Agressiyaning turli xil ta’riflari mavjud. Ammo barcha tadqiqotchilar bu ehtiyojni qondirishga qaratilgan xatti-harakat degan fikrda yakdil. Masalan, quyidagi klassik ta’riflardan biri: "organizmning jismoniy va (yoki) ruhiy yaxlitligiga tahdid soluvchi barcha narsalarni bartaraf etish yoki yengib o‘tishga qaratilgan o‘ziga xos yo‘naltirilgan xatti-harakat". B.Kreyxi "tajovuzning ijtimoiy psixologiyasi" asarida ijtimoiy psixologiya tajovuzni ijtimoiy xulq-atvorning o‘ziga xos shakli sifatida ko‘rib chiqishini ta’kidlaydi. Uning o‘ziga xosligi shundaki, agressiya individning "ijtimoiy olami"da vujudga keladi va shu bilan birga ushbu "ijtimoiy olam"ga va uning muhitiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Demak, agressiyani o‘rganishning asosiy jihatlari individlar yoki ijtimoiy guruhlarning o‘zaro ta’siri bilan bog‘liq bo‘lishi kerak. Boshqacha aytganda, agressiya ijtimoiy munosabatlar orqali namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, tajovuzkor xulq-atvordan oldingi omillar Psixoanalitik nazariya (Z.Freyd) agressiyani ichki nizolar va siqib chiqarilgan impulslar natijasi sifatida talqin qiladi. Kognitiv xulq-atvor yondashuvi (A. Bandura, A. Bek) agressiv xulq- atvorni kognitiv buzilishlar va ijtimoiy tajriba bilan mustahkamlangan o‘rganilgan reaksiya sifatida tushuntiradi. Tajovuzkor bilan olib boriladigan psixologik ishning maqsad va vazifalari Quyidagilar asosiy maqsadlar hisoblanadi: - tajovuzkorning xulq-atvori uchun o‘z mas’uliyatini anglashi, - tajovuzning ichki sabablarini aniqlash, - o‘z-o‘zini boshqarish va his-tuyg‘ularni nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish, - sherik va oilaga nisbatan munosabatni o‘zgartirish, - hamdardlik va konstruktiv muloqotni shakllantirish. Vazifalarga quyidagilar kiradi: - shaxs xususiyatlari va tajovuzkorlik darajasi diagnostikasi, 123 - tajovuzkorning turini aniqlash, - tuzatish ishlarining shaxsiy rejasini ishlab chiqish, - psixoterapevtik hamrohlik. Psixologik ta’sir usullari. Kognitiv xulq-atvor terapiyasi (KXT). Destruktiv ustanovkalar va xulq-atvor shakllarini aniqlash va o‘zgartirishga qaratilgan. G‘azabni nazorat qilish treninglari. His-tuyg‘ularni boshqarishga, tajovuzkorlik qo‘zg‘atuvchilarini anglashga o‘rgatiladi, xulq-atvorning muqobil modellari shakllantiriladi. Oilaviy terapiya. Xavfsiz va munosabatlarni tuzatish uchun zarur bo‘lsa, hamkor yoki oila a’zolarini o‘z ichiga oladi. Psixologik tarbiya. Tajovuzkorning zo‘ravonlik oqibatlarini anglash darajasini oshiradi, muloqot va hissiy savodxonlikka o‘rgatadi. Guruh terapiyasi. Tajovuzkorga o‘zini "tashqaridan" ko‘rish, xatti-harakatlarini boshqalar bilan taqqoslash, o‘zgarishlarga bo‘lgan motivatsiyani kuchaytirish imkonini beradi. Psixologik ish bosqichlari: Motivatsion bosqich - aloqa o‘rnatish, inkor bilan ishlash, ishonch hosil qilish. Diagnostik bosqich - ma’lumot to‘plash, psixologik test o‘tkazish, zo‘ravonlik tarixini tahlil qilish. Korreksion-terapevtik bosqich - aralashuv strategiyasini amalga oshirish. Ijobiy o‘zgarishlarni mustahkamlash - takrorlanishning oldini olish strategiyalarini o‘rgatish, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish. Profilaktik bosqich - hamrohlik qilish, qo‘llab-quvvatlovchi terapiya, jamiyatga qo‘shilish. Qiyinchiliklar va cheklovlar: - Aybni inkor etish va javobgarlikni proyeksiyalash; - Psixologga nisbatan ishonchsizlik va dushmanlik; - Hissiy beqarorlik, manipulyatsiyalarga moyillik; - Yo‘ldosh buzilishlarning mavjudligi (qaramlik, depressiya, PTSR va boshqalar). Tajovuzkor bilan ishlash mutaxassisdan yuqori emotsional barqarorlikni, kasbiy tayyorgarlikni va doimiy nazoratni talab qiladi. Tajovuzkorga psixologik yordam berish oiladagi zo‘ravonlikka qarshi kurashning murakkab, ammo zarur bosqichidir. Tajovuzkorni terapevtik jarayonga jalb qilish zo‘ravonlik darajasini pasaytirishga, oilada sog‘lom munosabatlarni tiklashga va yangi epizodlarning oldini olishga yordam beradi. Ijobiy natijalarga erishish uchun individual yondashuv, sinovdan o‘tgan usull
Доказательный фрагмент
«Maqolada oilada tajovuzkor bilan psixologik ish olib borishning o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqiladi.»
Образец извлечения
Демо-превьюMaqolada oilada tajovuzkor bilan psixologik ish olib borishning o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- psixoterapiya, korreksion ish, oilaviy agressiya, agressor, oiladagi zo‘ravonlik, psixologik maslahat.
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025