INGLIZ VA O‘ZBEK FITONIM MAQOLLARI O‘RTASIDAGI O‘XSHASHLIKLAR VA FARQLAR

Аннотация

Данная статья исследует неразрывную связь между языком и культурой на примере английских пословиц с фитонимами (названиями растений). Пословицы, являясь важной частью устного народного творчества, служат отражением мировоззрения, традиций и образа мышления нации. Исследование подчеркивает, как фитонимы в английских пословицах воплощают в себе культурные ценности, исторический опыт и коллективную мудрость. Ключевые слова: Фитоним, пословицы, паремиология, фольклор, лингвокультурология, культура, язык. Annotatsion This article examines the intrinsic connection between language and culture through the lens of English proverbs containing phytonyms (plant names). Proverbs, as a crucial component of oral folk tradition, reflect a nation's worldview, customs, and thought patterns. The study highlights how phytonyms in English proverbs encapsulate cultural values, historical experiences, and collective wisdom. Keywords: Phytonym, proverbs, paremiology, folklore, linguoculturology, culture, language. Kirish: Maqollar xalqning madaniy merosini o‘zida mujassam etgan til xazinasidir. Paremiologiyaning asosiy obyektlaridan biri sifatida maqollar nafaqat xalqning til boyligini, balki uning an’analari, turmush tarzi va mentalitetini ham aks ettiradi. Maqollarning madaniy jihatlarini o‘rganish bizga turli xalqlarning dunyoni qanday idrok etishini tushunish va o‘z donoligini til orqali ifodalash imkonini beradi. O‘simliklarning inson hayotidagi tarixiy va ramziy ahamiyati tufayli maqollarda fitonimlar, ya’ni o‘simlik bilan bog‘liq so‘zlar ko‘p uchraydi. Turli madaniyatlarda muayyan o‘simliklar atrof-muhit, e’tiqod va urf-odatlar ta’sirida shakllangan turli ma’nolarga ega deb hisoblanadi. Ushbu maqolada ingliz fitonim maqollari madaniy xabarlarni qanday yetkazishi va til hamda madaniyat o‘rtasidagi yaqin munosabatni qanday aks ettirishi ko‘rib chiqiladi. Maqollarda til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi 75 Til va madaniyat ajralmasdir, deb ta’kidlaydi ko‘plab olimlar. Sapir (1921) til "ijtimoiy voqelikka yo‘l ko‘rsatuvchi vosita" ekanligini ta’kidlab, so‘zlar o‘zlarining so‘zma-so‘z ta’riflaridan tashqari madaniy ma’nolarni ham anglatishini ta’kidladi. Shuningdek, Wierzbicka (1997) maqollar umumiy madaniy bilimlarni kodlashini va avlodlar o‘rtasida qadriyatlarni uzatish vositasi bo‘lib xizmat qilishini ta’kidlagan. Ingliz tilidagi fitonimli maqollar ham bundan mustasno emas. Ular qishloq xo‘jaligi an’analarini, tarixiy voqeliklarni va hatto Britaniya va Amerika jamiyatlariga singdirilgan axloqiy ta’limotlarni aks ettiradi. Maqollarda o‘simlik nomlarining keng qo‘llanilishi ularning chuqur ildiz otganligidan dalolat beradi. Ingliz maqollarida fitonimlarning madaniy ramziyligi Abdullayeva va Xolmurodovalar (2024) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, "Maqol va matallar xalq og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lishi bilan birga, lingvistik tadqiqotning mustaqil obyekti vazifasini bajaradi. Tahlil jarayonida qiyoslanayotgan tillardagi maqollarda tilga olingan barcha komponentlar - fitonimlar o‘simlik turlariga ko‘ra shartli ravishda uchta kichik guruhga ajratildi: 1) o‘rmonlar va daraxtlar; 2) o‘simliklar, gullar, donli ekinlar; 3) mevalar, rezavorlar, sabzavotlar." (Abdullayeva &Xolmurodova, 2024, 50-bet) Ingliz maqollaridagi fitonimlar ko‘pincha insonning xususiyatlari, xatti-harakatlari yoki axloqiy saboqlarini ifodalovchi metaforik ma’nolarni tashiydi. Quyida ba’zi umumiy misollar keltirilgan: 1. - Olma daraxtdan uzoqqa tushmaydi. Bu maqol bolalarga ota-onalarining fazilatlari meros bo‘lib o‘tishini ko‘rsatadi, bu esa G‘arb madaniyatida oilaviy qadriyatlarning ahamiyatini aks ettiradi. Olma daraxti uzluksizlik va merosxo‘rlikni anglatadi, bu ildizlari olma bog‘lari keng tarqalgan Yevropa an’analariga borib taqaladi (Taylor, 1981). 2. "Dumalagan tosh yo‘sin yig‘mas." Bu gapdan doimiy harakatda bo‘lgan odamlar barqarorlik o‘rnatmaydilar, boylik orttirmaydilar, degan ma’no kelib chiqadi. G‘arb jamiyatlarida o‘z-o‘zini ta’minlash va harakatchanlik tarixan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. 3. "Kichkina yong‘oqlardan qudratli emanlar o‘sadi." Ushbu maqol buyuk yutuqlar kichik ishlardan boshlanadi, degan g‘oyani ta’kidlaydi. Mustahkamligi va uzoq umr ko‘rishi bilan mashhur eman daraxti ingliz tilida so‘zlashuvchi madaniyatlarda yuqori baholanadigan qadriyatlar - chidamlilik va o‘sishni ifodalaydi. O‘zining mustahkamligi va uzoq umr ko‘rishi bilan mashhur eman daraxti ingliz tilida so‘zlashuvchi madaniyatlarda yuqori baholanadigan chidamlilik va o‘sish qadriyatlarini ifodalaydi (Dundes, 2007). 4. - Hamma tuxumni bitta savatga solma. To‘g‘ridan-to‘g‘ri fitonim bo‘lmasa-da, bu maqol qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq bo‘lib, diversifikatsiya va xavflarni boshqarishning muhimligini ta’kidlaydi. U G‘arb madaniyatidagi moliyaviy va biznes masalalarida ehtiyotkorona fikrlashni aks ettiradi. O‘zbek fitonim maqollari bilan qiyosiy tahlil Ingliz va o‘zbek maqollari donolik, axloq va qishloq xo‘jaligi an’analari kabi umumiy mavzularga ega bo‘lsa-da, ul