INGLIZ TILI DARSLARIDA HIKOYALASH ASOSIDA NUTQIY KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH METODIKASI

Аннотация

Данная статья посвящена вопросам совершенствования устной и письменной грамотности учащихся посредством рассказывания историй на уроках английского языка. Ключевые слова. Речевая компетенция, Лингвистическая компетенция, аудирование, видео загадка, педагогическая технология, упражнение, метод. Annotation. This article focuses on improving students' oral and written literacy through storytelling in English classes. Keywords. Speech competence, linguistic competence, listening, video puzzle, pedagogical technology, exercise, method. O‘zbekistondagi umumta’lim maktablarida ingliz tili darslarida to‘rt til ko‘nikmasini (tinglash, o‘qish, yozish, so‘zlash) integratsiyalash orqali o‘qitishni takomillashtirish bo‘yicha bir nechta asosiy ishlar amalga oshirilgan. “Future English” va “English Impact Uzbekistan” loyihalari doirasida maktablarda ingliz tili ko‘nikmalarini tizimli integratsiyalash bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Bu loyihalar O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi bilan hamkorlikda amalga oshirilgan va Australian Council for Educational Research (ACER) va University of Bath kabi xorijiy ilmiy hamkorlar ishtirok etgan. 2021-yili “Uzbekistan National Curriculum for English Reform” hujjatida ingliz tili ta’limini soha bo‘yicha joriy etish va metodologiyani yangilash masalalari yoritilgan. Bu hujjatda til ko‘nikmalarini birlashtiruvchi yondashuvlar, darsliklar va test baholash usullari ko‘rib chiqilgan. Mahalliy o‘qituvchilar va ilmiy tadqiqotchilardan, Shakhnoza Jalolova kabi olimlar oliy ta’lim muassasalarida ingliz tili o‘qitish usullarini takomillashtirish, xususan, tilning to‘rt ko‘nikmasini integratsiyalash borasida metodik tavsiyalarni ishlab chiqqan. Ingliz tilini o‘qitishda hijoyalash usuli (yoki fonetik bo‘lib talaffuz qilish, ingliz tilida "syllabication" yoki "syllable-based method") o‘quvchilarga so‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratib o‘rganish orqali talaffuz va yozuvni osonlashtirishga yordam beradi. Bu usul ayniqsa boshlang‘ich bosqichda yoki fonetik bilimga ehtiyoj sezadigan o‘quvchilar uchun foydalidir. Quyida hijoyalash usulining asosiy jihatlari va uni ingliz tili o‘qitishda qo‘llash yo‘llari keltirilgan: Hijoyalash usulining asosiy maqsadi: 1. So‘zlarni talaffuz qilishni osonlashtirish. 2. Yozuv va o‘qish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga yordam berish. 146 ` 3. Ehtimoliy xatoliklarni kamaytirish (ayniqsa talaffuzda). 4. O‘quvchilarni tovush va harf munosabatlarini anglashga o‘rgatish. Darsda hikoyalash usulini qanday qo‘llash mumkin? 1. Bo‘g‘inga ajratishni o‘rganish: So‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratishni o‘rgatish (masalan: ta- ble, com-pu-ter, hap-py). Buning uchun klapan qoidalari (syllable rules) o‘rganiladi: Open syllable (ochiq bo‘gin): tugashi unli bilan (he, go). Closed syllable (yopiq bo‘gin): tugashi undosh bilan (cat, big). Magic 'e' syllable: bike, name. Vowel team syllable: meat, boat. Boshqalar: R-controlled, Consonant-le va hokazo. 2. Vizual yordamlar: Kartochkalar bilan mashqlar. Bo‘g‘inli diktantlar (syllabic dictation). Audio materiallar orqali eshitish-talaffuz mashqlari. 3. Ritm va ohang yordamida o‘rgatish: So‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratib qarsak bilan talaffuz qilish. She’rlar va qo‘shiqlarni bo‘g‘in asosida o‘qish 4. So‘z tuzish mashqlari: Bo‘g‘inlar orqali yangi so‘zlar yasash (masalan: pen + cil = pencil). Bu kabi usullar talaffuz va imloni mustahkamlaydi. Eshitish orqali so‘z tanib olishni tezlashtiradi. O‘quvchining o‘qish qobiliyatini (reading fluency) oshiradi. Har bir so‘z qoidaga bo‘ysunavermaydi (masalan, colonel – /ˈkɝː.nəl/) Darsda fonetik jihatdan to‘g‘ri namuna keltirish muhim. Ingliz tilini o‘qitishda hikoyalash usuli (yoki fonetik bo‘lib talaffuz qilish, ingliz tilida "syllabication" yoki "syllable- based method") o‘quvchilarga so‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratib o‘rganish orqali talaffuz va yozuvni osonlashtirishga yordam beradi. Quyida hijoyalash usulining asosiy jihatlari va uni ingliz tili o‘qitishda qo‘llash yo‘llari keltirilgan: Hijoyalash usulining asosiy maqsadi: 1. So‘zlarni talaffuz qilishni osonlashtirish. 2. Yozuv va o‘qish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga yordam berish. 3. Ehtimoliy xatoliklarni kamaytirish (ayniqsa talaffuzda). 4. O‘quvchilarni tovush va harf munosabatlarini anglashga o‘rgatish. Bugungi axborot texnologiya rivojlangan asrda ta’lim jarayonida audio kitoblar, video lavhalardan, multimedia vositalaridan foydalangan holda dars o‘tish zamon talabiga aylanib bormoqda. Bolalarni qayta hikoyalashga o‘rgatishda audio kitoblardan foydalanish yaxshi samara beradi. Masalan, hayvonlar haqida quyidagi ertakni eshittirib, bolalarga qayta hikoyalashni topshirish mumkin. Bu bilan ularning nutqiy ko‘nikmalarini takomillashtiribgina qolmasdan, xotirasini ham mustahkamlash mumkin.