YANGI AVLOD ONA TILI DARSLIKLARIDA YOZMA NUTQNI RIVOJLANTIRISH TOPSHIRIQLARINING PEDAGOGIK TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston umumta’lim maktablari uchun ishlab chiqilgan yangi avlod ona tili darsliklarida yozma nutqni shakllantirishga qaratilgan topshiriqlarning pedagogik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda topshiriqlar turlari, ularning sinflar kesimidagi murakkablik darajasi, vazifalari va o‘quvchining muloqot kompetensiyasiga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, topshiriqlarning shaxsiy fikr bildirish, ijodiy tafakkurni rivojlantirish va matn yaratish ko‘nikmalarini shakllantirishdagi roli empirik kuzatuvlar asosida baholanadi. Natijalar yangi darsliklar tarkibida yozma nutq topshiriqlarini takomillashtirish bo‘yicha metodik tavsiyalarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: ona tili darsligi, yozma nutq, pedagogik tahlil, ijodiy topshiriq, kompetensiyaviy yondashuv, o‘quvchi nutqi, matn tuzish. Kirish. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar doirasida umumta’lim fanlari bo‘yicha darsliklar va metodik qo‘llanmalar yangilanishi dolzarb masalalardan biriga aylandi. Ayniqsa, ona tili fani bo‘yicha ishlab chiqilgan yangi avlod darsliklarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutq kompetensiyasini shakllantirishga alohida e’tibor qaratilgan. Yozma nutq — o‘quvchining fikrini izchil, mantiqiy, grammatik jihatdan to‘g‘ri hamda uslubiy jihatdan aniq ifoda eta olish ko‘nikmasi sifatida, uning umumiy nutqiy va ijtimoiy- madaniy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy ta’limning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida kompetensiyaviy yondashuv yozma nutqni rivojlantirishda ham o‘z aksini topmoqda. Shu munosabat bilan, ona tili darsliklariga kiritilgan ijodiy topshiriqlar, bahsli savollar, matn Выпуск журнала №-26 Часть–5_ Май –2025 236 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT yaratishga qaratilgan mashqlar nafaqat til bilimlarini mustahkamlash, balki shaxsning tafakkur, muloqot va ijodiy salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada yangi avlod ona tili darsliklarida berilgan yozma nutq topshiriqlarining pedagogik tahlili amalga oshirilib, ularning o‘quvchilarda mustahkam yozma nutq kompetensiyasini shakllantirishdagi roli yoritiladi. Maqola pedagogik va metodik nuqtai nazardan yozilgan bo‘lib, mazkur topshiriqlarning shakli, mazmuni, bosqichlar bo‘yicha murakkablik darajasi hamda ularning amaliy samaradorligi tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili. Yozma nutqni shakllantirishga oid adabiyotlar tahlili, mavzuning ilmiy-nazariy va metodik asoslari chuqur ishlab chiqilganini ko‘rsatadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan o‘quv dasturi [1] va Xalilova, Usmonova muallifligidagi yangi avlod darsliklari [2] yozma nutqni rivojlantirishga yo‘naltirilgan topshiriqlarning kompetensiyaviy mazmunini ochib beradi. D.R. Nazarova va S.A. Turaevalar o‘z maqolalarida matn strukturasini shakllantirish, ijodiy yondashuv, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari haqida asosli tahlillar bergan [3][4]. Bu fikrlar maqolada ilgari surilgan pedagogik xulosalarni mustahkamlaydi. N. Qodirova. metodik yondashuvlar, konstruktiv ta’lim va baholash tizimiga oid nazariy asoslar taqdim etgan [5]. Xorijiy adabiyotlardan Richards & Rodgers [6] hamda Harmer [7] tomonidan yozilgan qo‘llanmalar zamonaviy til o‘rgatish uslublari va yozma nutqni bosqichma-bosqich shakllantirish metodikasiga oid muhim manbalar hisoblanadi. Asosiy qism. Yozma nutq — bu inson tafakkuri, bilimi va muloqot ehtiyojini ifodalovchi murakkab jarayon bo‘lib, u til vositalari orqali fikrni izchil, mantiqiy va aniq shaklda bayon qilishni talab etadi. Pedagogika va lingvistika sohalarida yozma nutq ko‘nikmasi shaxsning kommunikativ kompetensiyasining asosiy tarkibiy qismlaridan biri sifatida qaraladi. Ayniqsa, umumiy o‘rta ta’lim bosqichida bu kompetensiyani shakllantirish tilni o‘rgatish jarayonining muhim vazifasidir. Выпуск журнала №-26 Часть–5_ Май –2025 237 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Zamonaviy ta’limda kompetensiyaviy yondashuv asosida tuzilgan o‘quv dasturlari va darsliklarda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, izchil muloqot yuritishi, shaxsiy pozitsiyasini asoslangan holda ifoda etishiga alohida urg‘u berilmoqda. Yozma nutq kompetensiyasi shunchaki grammatik jihatdan to‘g‘ri matn tuzish emas, balki mazmuniy chuqurlik, matn tuzilishi, stilistik moslik va mantiqiy izchillik kabi bir qancha ko‘nikmalar majmuasini o‘z ichiga oladi. Shuningdek, yozma nutqni o‘rgatishda sintaktik, semantik va pragmatik kompetensiyalar birgalikda shakllanadi. Masalan, o‘quvchi matnni faqat grammatik jihatdan emas, balki mohiyatan aniq, maqsadga yo‘naltirilgan tarzda qurishga o‘rganadi. Bu esa tanqidiy fikrlash, muloqotga kirishish, madaniyatlararo aloqa yuritish kabi zamonaviy ta’lim maqsadlariga xizmat qiladi. Bundan tashqari, yozma nutqni shakllantirish jarayonida o‘quvchining yosh xususiyatlari, psixologik tayyorgarligi ham e’tiborga olinadi. Masalan, 5–7-sinf o‘quvchilarida deskriptiv (tavsiflovchi), narrovativ (hikoya tarzida) topshiriqlar ko‘proq samarali bo‘lsa, yuqori sinflarda esse, t