ONA TILI TAʼLIMIDA ERKIN TARBIYA TEXNOLOGIYASI BILAN DARSLARNI TASHKIL ETISH

Аннотация

Mazkur maqolada ona tili taʼlimida erkin tarbiya texnologiyasining nazariy asoslari, pedagogik ahamiyati, uni amaliyotga tadbiq etish jarayonlari va bu boradagi dolzarb muammolar tahlil qilinadi. Muallif zamonaviy innovatsion yondashuvlar orqali ona tili darslarining samaradorligini oshirishda erkin tarbiya texnologiyasi imkoniyatlaridan foydalanish yo‘llarini ochib beradi. Tadqiqot doirasida erkin taʼlim konsepsiyasi asosida o‘tkazilgan sinovlar, dars ishlanmalari, empirik kuzatuvlar asosida xulosa chiqarilgan Kalit so‘zlar: erkin tarbiya, ona tili, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv, taʼlim texnologiyalari, til kompetensiyasi, innovatsion metodlar. Ta’lim – jamiyat taraqqiyotining poydevori, inson kamoloti va milliy taraqqiyotning bosh omilidir. Har qanday xalqning ma’naviy-ma’rifiy darajasi, tafakkuri va dunyoqarashi ta’lim sifatiga bevosita bog‘liq. Ayniqsa, til va nutq madaniyati bilan uzviy aloqador bo‘lgan ona tili fani o‘quvchilarning nafaqat grammatik bilimlari, balki ma’naviy-estetik dunyoqarashi, axloqiy qarashlari va shaxsiy kamolotini shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi.Zamonaviy pedagogik qarashlar o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuvni asosiy tamoyil sifatida ilgari surmoqda. Bunda o‘quvchi passiv bilim oluvchi emas, balki o‘zining qiziqishlari, ehtiyojlari va ichki potensialiga asoslangan faol subyekt sifatida namoyon bo‘ladi. An’anaviy ta’lim metodlarining o‘rnini asta-sekin o‘zlashtirishga, izlanishga, ijodkorlikka yo‘naltirilgan yondashuvlar egallamoqda. Shu bois, ona tili ta’limida ham erkin tarbiya texnologiyasini joriy etish muhim masalaga aylangan.Erkin tarbiya g‘oyasi ilk bor Yevropa pedagogikasida o‘z aksini topgan bo‘lib, ayniqsa J.-J. Russo, J. Dyui, M. Montessori, A.S. Makarenko kabi mashhur pedagoglar ta’limda Выпуск журнала №-26 Часть–5_ Май –2025 245 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT insonparvarlik, shaxsga hurmat, mustaqil fikrlash, erkin tanlovga asoslangan yondashuvni ilgari surganlar. Ularning g‘oyalari bugungi kunda zamonaviy pedagogikadagi konstruktivistik yondashuvlar bilan uyg‘unlashmoqda. Xususan, Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” konsepsiyasi, shuningdek, Deweyning “tajriba orqali o‘rganish” tamoyili erkin tarbiya asoslarini belgilab berdi.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “Ta’lim tizimini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqish to‘g‘risida”gi qarori, Milliy dastur va Konsepsiyalarda ham ta’limning innovatsion rivojlanishi, kreativ tafakkurni shakllantirish, zamonaviy texnologiyalar asosida o‘qitish asosiy yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilgan. Ayniqsa, ona tili ta’limi mazmunini yangilash, interfaol va ijodiy metodlarni keng joriy etish, nutqiy faoliyatga asoslangan texnologiyalarni qo‘llash dolzarb vazifalar sirasiga kiradi.Erkin tarbiya texnologiyasi aynan ana shu ehtiyojlarga javob beradi: u o‘quvchiga fikrini erkin bayon qilish, tanqidiy mulohaza yuritish, muloqotda faol ishtirok etish va o‘z shaxsini anglash imkonini beradi. Ushbu texnologiyaning ona tili darslariga tadbiqi nafaqat til kompetensiyasini shakllantiradi, balki o‘quvchilarda hayotiy muammolarga real, asosli yondashuvni rivojlantiradi.Bugungi kunda nafaqat dars mazmuni, balki uning tashkil etilish uslubi ham o‘quvchi shaxsiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, darsni erkin tarbiya asosida loyihalashtirish, o‘quvchi qiziqishlari va ehtiyojlaridan kelib chiqib o‘quv faoliyatini tashkil etish ona tili fanining insonparvarlik ruhidagi o‘qitilishiga xizmat qiladi. XXI asr – axborot va texnologiyalar asri bo‘lib, u har bir sohada yangilanishni, o‘zgarishni talab qilmoqda. Taʼlim tizimi ham bundan mustasno emas. An’anaviy metodlar o‘rnini asta-sekin zamonaviy pedagogik texnologiyalar egallamoqda. Bugungi o‘quvchidan faqat bilim emas, balki tafakkur, ijod, tanqidiy yondashuv, hamkorlikda ishlash ko‘nikmalari talab qilinmoqda. Ona tili taʼlimi shunchaki grammatika va imlo qoidalarini o‘rgatish bilan cheklanmasligi kerak. U – o‘quvchini mustaqil fikrlashga, estetik dunyoqarashga, milliy madaniyatni anglashga undaydigan fan bo‘lishi zarur. Aynan shu nuqtada erkin tarbiya texnologiyasi o‘zining dolzarb ahamiyatini namoyon etadi. Ushbu texnologiya Выпуск журнала №-26 Часть–5_ Май –2025 246 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT o‘quvchiga shunchaki bilim emas, balki u orqali o‘z shaxsini anglash, fikr bildirish va nutqiy faollik ko‘rsatish imkonini beradi. Erkin tarbiya texnologiyasi – bu shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida qurilgan, bolaning individualligini hurmat qiladigan, uning tabiiy intilishlari va qiziqishlarini inobatga oladigan taʼlim jarayonidir. Bunda o‘qituvchi yo‘lboshchi, tashkilotchi va hamkor sifatida ishtirok etadi. Bu yondashuv o‘quvchining erkin fikrlashini, tashabbuskorligini va ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishni ko‘zda tutadi. Ona tili darslarida erkin tarbiya texnologiyasining qo‘llanilishi o‘quvchilarning shaxsiy faolligini oshirish, mustaqil fikrlashini rag‘batlantirish, o‘zini erkin ifoda etishiga imkon yaratish orqali ta