BOLALARDA SEZGI VA IDROKNING RIVOJLANISHI PSIXODIAGNOSTIKASI

Аннотация

Данная статья посвящена психодиагностике особенностей развития таких психических процессов у детей, как ощущение и восприятие. В ней рассматриваются понятия ощущения и восприятия, а также их фундаментальное значение в интеллектуальном, речевом и социально- эмоциональном развитии ребенка. Подробно освещаются этапы протекания данных познавательных процессов в соответствии с возрастными периодами, а также основные методы диагностики (наблюдение, экспериментально- игровые методики, стандартизированные тесты). В статье подробно описана Выпуск журнала №-26 Часть–6_ Май –2025 378 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT система коррекционно-развивающей работы, направленной на устранение выявленных недостатков (сенсорные игры, дидактические материалы, сотрудничество с родителями и специалистами), а также качественный и количественный анализ результатов диагностики. Статья может быть полезна психологам, педагогам, дефектологам, а также родителям, интересующимся развитием детей. Ключевые слова: Ощущение, Восприятие, Психодиагностика, Детская психология, Психология развития, Сенсорное развитие, Коррекционная работа, Познавательные процессы, Дошкольный возраст. Annotation:This article is dedicated to the psychodiagnostics of the developmental features of mental processes such as sensation and perception in children. It examines the concepts of sensation and perception, as well as their fundamental importance in a child's intellectual, speech, and socio-emotional development. The article thoroughly covers the stages of these cognitive processes according to age periods, as well as the main diagnostic methods (observation, experimental-game techniques, standardized tests). The system of correctional- developmental work aimed at eliminating identified deficiencies (sensory games, didactic materials, cooperation with parents and specialists), as well as qualitative and quantitative analysis of diagnostic results, is described in detail. The article may be useful for psychologists, educators, defectologists, and parents interested in child development. Keywords: Sensation, Perception, Psychodiagnostics, Child psychology, Developmental psychology, Sensory development, Correctional work, Cognitive processes, Preschool age. Bolaning dunyoni bilishi va u bilan muloqotga kirishishining asosiy poydevori – bu uning sezgi va idrok jarayonlaridir. Sezgi va idrok psixikaning eng oddiy, shu bilan birga, fundamental jarayonlari boʻlib, tashqi olamdan maʼlumotlarni qabul qilish va ularni qayta ishlashni taʼminlaydi. Ularning toʻgʻri va oʻz vaqtida rivojlanishi Выпуск журнала №-26 Часть–6_ Май –2025 379 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bolaning aqliy, nutqiy, ijtimoiy va emotsional rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Sezgi (ощущение) – bu psixikaning eng oddiy bilish jarayoni boʻlib, tashqi olamdagi narsa va hodisalarning alohida xususiyatlarining (masalan, rang, tovush balandligi, hid, taʼm, silliqlik, iliqlik) bevosita sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, hid bilish, taʼm bilish, teri-taktil) taʼsir etishi natijasida aks etishidir. Har bir sezgi oʻzining maxsus analizatoriga (koʻz, quloq, burun, til, teri) ega. Idrok (восприятие) – bu sezgiga nisbatan murakkabroq bilish jarayoni boʻlib, narsa va hodisalarning yaxlit obrazini, ularning barcha xususiyatlari va qismlari birgalikda, bevosita sezgi organlariga taʼsir etgan paytda aks etishidir. Agar sezgi olmaning qizil rangini yoki shirin taʼmini aks ettirsa, idrok butun olmaning shakli, rangi, hajmi, taʼmi kabi xususiyatlarini yigʻindisini, yaʼni uning yaxlit obrazini shakllantiradi. Idrok tafakkur, xotira, eʼtibor kabi boshqa psixik jarayonlar bilan chambarchas bogʻliq. Bilish faoliyatining asosi: Sezgi va idrok orqali bola atrof-muhitni oʻrganadi, narsalarning xususiyatlarini farqlaydi, ularning nomi va vazifasini oʻrganadi. Bu bilishning boshlangʻich nuqtasidir. Nutq rivojlanishi: Nutq tovushlarini, soʻzlarni, gaplarni eshitish va idrok qilish nutqni tushunish va uni oʻzlashtirish uchun shartdir. Oʻz navbatida, narsalarning obrazini idrok qilish ularni nomlash va soʻz boyligini kengaytirishga yordam beradi. Tafakkur rivojlanishi: Narsalarning xususiyatlarini farqlash, ularni guruhlash, solishtirish va umumlashtirish idrokning yuqori darajasi boʻlib, mantiqiy tafakkur shakllanishiga zamin yaratadi. Harbiy faoliyat va harakat koʻnikmalari: Makonni idrok qilish, oʻz tanasining holatini sezish, buyumlar orasidagi masofani chamalash kabi sezgi-idrok jarayonlari harakatlarni muvofiqlashtirish va amaliy koʻnikmalarni egallash uchun muhimdir. Ijtimoiy moslashish: Atrof-muhitni, odamlarni, ularning emotsiyalarini idrok qilish ijtimoiy muloqot va moslashishda katta rol oʻynaydi. Выпуск журнала №-26 Часть–6_ Май –2025 380 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Oʻqish va yozish koʻnikmalari: Harflarni, raqamlarni, ularning shaklini, yozuv satrlarini toʻgʻri idrok qilish oʻqish va yozish jarayonlarining muvaffaqiyatli oʻzlashtirilishi uchun asosiy shartdir. Sezgi va idrokning oʻz vaqtida va sifatli