TEMPERAMENT VA UNING TIPLARI.

Аннотация

This paper explores the concept of temperament and its psychological aspects. It analyzes the four main types of temperament – choleric, sanguine, phlegmatic, and melancholic – highlighting their unique characteristics. The study also examines how temperament affects human behavior and individual personality traits. Аннотация:В данной работе изучается понятие темперамента и его психологические аспекты. Рассматриваются четыре основных типа темперамента — холерик, сангвиник, флегматик и меланхолик, описываются их особенности. Также освещается влияние темперамента на поведение человека и личностные качества. Kalit so`zlar: temperament, temperament tiplari, xolerik, sangvinik, flegmatik, melanxolik, psixologiya, shaxs. Keywords: Temperament, types of temperament, choleric, sanguine, phlegmatic, melancholic, psychology, personality. Ключевые слова:Tемперамент, типы темперамента, холерик, сангвиник, флегматик, меланхолик, психология, личность. Temperament- odamning individual xatti-harakatlarini ifodalab beruvchi turg`un va tug`ma hisoblanadigan psixofizologik xususiyatlar jamlanmasidir. Выпуск журнала №-26 Часть–8_ Май –2025 197 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Temperament tug`ma va shu bilan birga o`zgarmas. Inson qaysi temperamentning egasi hisoblansa umrining so`ngiga qadar shu temperamentda qoladi. I.P. Pavlov temperamentni quyidagicha ta’riflaydi:”Har bir ayrim kishining va shuningdek, har bir ayrim hayvonning ham eng umumiy xarakteristikasidir, har bir individning butun faoliyatlariga muayyan qiyofa beradigan nerv sistemasining asosiy xarakteristikasidir”. Har bir insonning o`z temperamenti bo`ladi. Lekin ularning temperamentlarida bir xususiyatning individual holatda emas, balki tafovutlar bilan uchrashi kuzatiladi. Temperamentlarni asosan 4tipga bo`lib kelishgan. 1. Xolerik 2. Sangvinik 3. Melanxolik 4. Flegmatik. Xolerik- temperamentning jizzaki, qiziqqon, chaqqon, beqaror, hissiy reaksiyaga boyligi bilan ajralib turadi. Ushbu tip juda harakatchan va kata ish qobiliyatiga ega. Biroq boshlagan ishini oxiriga yetkazmay tezda tashlab qo`yadi. Xolerik hech qachon bir maromda ishlay olmaydi. Ushbu temperamentga mansub bolalar serg`ayrat bo`lishadi. Shuningdek arazchan ,serjahl va tajangligi bilan ko`zga tashlanib turishadi. Xolerik temperamentiga mansub insonlardagi kayfiyat ancha barqaror va davomli bo`ladi. Sangvinik- tirishqoq, ta’sirchan, quvnoq va chaqqon odamlar. Ular tez moslashuvchan va atrofda bo`lyotgan voqea-hodisalarga reaksiyalari kuchli. Sangvinik bolalar har qanday ishga qatnashish uchun doimo tayyor bo`lishadi. Lekin qanday tez boshlagan bo`lishsa, shu ishlarini tezda qaytishlari ham mumkin. Kayfiyatlari esa o`zgaruvchanligi bilan ajralib turadi. Melanxolik –ushbu temperament egalari zaif, yig`loqi, g`amgin va jur’atsiz odamlar hisoblanishadi. Ular tezda xafa bo`lishadi. Temperamentdagi inson arzimas qiyinchiliklarga ham bardosh bera olishmaydi va kurashdan voz kechishadi. Shuningdek, ular o`z mo`min-qobilligi, yuvoshligi bilan va murojaatlarga uyalib, Выпуск журнала №-26 Часть–8_ Май –2025 198 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tortinib javob berishllari bilan ajralib turishadi. Ularning kayfiyatlari barqaror va boshqa temperamentlarga nisbatan davomiydir. Flegmatik – hissiyotning juda sekin va kuchsiz qo`zg`alishi, hamda uzoq davom etmasligidir. Ularning psixik jarayonlari sust va kuchsiz bo`ladi. Ular tashabbus ko`rsatishga moyil emaslar. Flegmatikni ko`p hollarda sekin yonuvchi olovga o`xshatishadi. U uzoq yonuvchi alangadir. Ushbu temperament kishilari tez javob berish lozim bo`lgan vaqtlarda vaqtni qo`ldan boy berib qo`yishadi. Xulosa: Har bir insonda temperament aniq bir holatda uchramasligi ham mumkin. Masalan, bir shaxsda 70% sangvinik va 30% flegmatik xususiyatlari qo`shilib kelishi mumkin. Lekin hech kimda temperament nisbati 50/50 nisbatda uchramaydi. Har doim bir tip o`z ustunligiga ega bo`ladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Z.Ibodullayev. “Tibbiyot psixologiyasi”. Darslik, 3-nashr., T.,2019., 2. A.V.Petrovskiy, “Umumiy psixologiya”, 1992-yil. 3. P.V.Ivanov. “Umumiy psixologiya”, 1972-yil. 4. www.ziyonet.uz Выпуск журнала №-26 Часть–8_ Май –2025 199