XX ASR O’ZBEK SHE’RIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada XX asr o‘zbek she’riyatida so‘zning g‘oyaviy, estetik va badiiy funksiyalari Asqar Qosimov, Hayriddin Saloh va Xurshid Davron ijodi misolida tahlil etiladi. Tadqiqotda ushbu shoirlarning poetik uslubi, so‘z tanlovi va badiiy ifoda imkoniyatlari orqali g‘oya va estetik kontsepsiyalar qanday shakllangani o‘rganiladi. So‘zning portret, peyzaj va badiiy detal vositasida obraz yaratishdagi roli, shuningdek, poetik kontekstda tovush va ohang uyg‘unligi orqali estetik ta’sir kuchi yoritiladi. Maqola so‘zning she’riyatdagi g‘oyaviy yukini, uning jamiyat, shaxsiyat va tarix bilan aloqadorlikdagi estetik ko‘lamini ochib berishga qaratilgan bo‘lib, XX asr o‘zbek adabiyotida so‘z tushunchasining poetik darajadagi transformatsiyasini tahlil qiladi. Asosiy qism: XX asr o‘zbek she’riyati — bu faqat she’rlar davri emas, bu so‘zning o‘zini qayta kashf qilish, ruh, tarix, tafakkur va milliy o‘zlikni bitta satrda ifodalash davridir. Bu asrda so‘z — shunchaki aloqa vositasi, vazn to‘ldiruvchi vosita emas, balki millatning estetik ongini, ma’naviy musibatini, ruhiy qiyofasini ifodalovchi asosiy estetik birlikka aylandi1. Aynan shu asrda o‘zbek shoirlari, xususan Asqar Qosimov, Hayriddin Saloh va Xurshid Davron kabi ijodkorlar so‘zga bo‘lgan munosabatni tubdan o‘zgartirdilar. Ular so‘zga badiiy detaldan ko‘ra chuqurroq, falsafiy ramz sifatida yondashib, uni milliy tafakkurning eng nozik qatlamlariga singdirdilar. Bu ijodkorlarning she’riyatida so‘z — bu ichki kechinmaning tovushi, tarixiy xotiraning belgisi, insoniy iztirobning siymosi va g‘oyaning eng qudratli ifodasi sifatida maydonga chiqadi. Asqar Qosimning didaktik-falsafiy ohangga boy she’riyati, shoirning so‘zga bo‘lgan muomalasini ilm-fan, ma’rifat va ma’naviyat darajasiga ko‘taradi. U har bir 1 Quronov D. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2002. Выпуск журнала №-26 Часть–7_Май –2025 280 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT satrida so‘z orqali jamiyatdagi ijtimoiy muammolar, ma’naviy saviyasizlik, unutilgan qadriyatlar haqida o‘qituvchi sifatida gapiradi. Qosimov she’rlaridagi so‘z — bu ustozning dars berayotgan tovushidir; u ongga ta’sir qiladi, fikrni qitiqlaydi, harakatga chorlaydi. Boshqa tarafdan, Hayriddin Salohning lirik-falsafiy kechinmalarga to‘la she’riyati so‘zning metafizik qirralarini ochadi. Uning she’rlarida so‘z — bu ichki dunyodagi buzilishlar, iztiroblar, sukunatlar va yolg‘izlikning tili. Saloh so‘z orqali mavjudlik va yo‘qlik, borliq va tushkunlik, hayot va ma’no ustida fikr yuritadi. Bu esa o‘z navbatida, XX asr she’riyati uchun so‘zning faqat tashqi ta’sir emas, balki ichki rezonansga ega estetika ekanligini ko‘rsatadi. Xurshid Davron esa o‘zining tarixiy-fantastik poetikasi orqali so‘zga milliy xotira va madaniy identitet ramzi sifatida yondashadi. Uning she’rlarida so‘z — bu faqat tilda emas, millat ongida yashovchi semantik kod, o‘tmishni hozirga bog‘lovchi ruhiy ip. Samarqand, Buxoro, qadimiy maskanlar, tarixiy shaxslar Davron she’riyatida so‘z orqali qayta tiriladi. Bu yondashuv XX asrning madaniy uyg‘onishida so‘zning qanday katta yuk ko‘targanini yaqqol namoyish qiladi. Mazkur maqola aynan shu uch shoir ijodi orqali so‘zning XX asr o‘zbek she’riyatida qanday g‘oyaviy, estetik va badiiy funksiyalarni bajarganini tahlil qiladi. Shoirlarning so‘z tanlovi, uni obraz yaratishdagi roli, poetik kontekstdagi tovush va ohang uyg‘unligi, shuningdek, portret, peyzaj va detal tasvirlarida aks etgan semantik chuqurliklari asosiy e’tibor markaziga olinadi. Chunki bu davrda so‘z shunchaki poetik element emas — u shoir bilan xalq o‘rtasidagi dialogga aylangan, milliy o‘zlik, ma’naviy ko‘tarilish va jamiyatdagi uyg‘onishning o‘zagini tashkil qilgan. Shunday qilib, Asqar Qosim ijodi XX asr o‘zbek she’riyati manzarasida o‘ziga xos falsafiy-fikriy yo‘nalishi bilan ajralib turadi. Uning she’riyatida so‘z, birinchi navbatda, didaktik va ma’rifiy vazifani bajaradi. Shoir so‘zga oddiy poetik vosita sifatida emas, balki inson ruhini tarbiyalaydigan, ongni uyg‘otadigan, jamiyatni fikrga chorlaydigan ruhiy-didaktik kuch sifatida qaraydi. Qosim she’rlarida har bir so‘z, har bir ibora ko‘tarilgan g‘oya, ilgari surilgan fikr va berilgan estetik ta’sirning markazida turadi. U so‘z orqali o‘quvchini ogohlantiradi, tarbiyalaydi, yo‘naltiradi — bu so‘z muallifning ijtimoiy mas’uliyatiga aylangandek ko‘rinadi. Выпуск журнала №-26 Часть–7_Май –2025 281 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Asqar Qosimovning she’riyatida ko‘pincha xalq timsollari — dehqon, ustoz, ona kabi obrazlar orqali milliy ruh, mehnatsevarlik, ma’naviy tozalik singari qadriyatlar madh etiladi. Misol uchun, “Qo‘li zardek terlagan onam...” satri orqali shoir ona obrazini yaratishda so‘zning portretbop imkoniyatidan foydalanadi. “Qo‘li zardek” iborasi o‘zida mehnat, halollik, mashaqqat, va ayni paytda ona mehrining sofligini mujassamlashtiradi. Bu yerdagi portret faqat tashqi chizgilar emas, balki xalqning ruhiy belgisi sifatida shakllanadi2. Qosimov so‘z orqali onani emas, xalqning tiriklikka bo‘lgan