INTERNET ZO`RVONLIGI-KIBERBULINGNING OLDINI OLISH BO`YICHA HUQUQIY JAVOBGARLIKNI KUCHAYTIRISH VA TASHKILIY-TEXNIK YECHIMLAR

Аннотация

Современную жизнь человека невозможно представить без интернета и социальных сетей. Однако отсутствие цифровой грамотности становится причиной того, что граждане всё чаще становятся жертвами различных преступлений, в частности, интернет-насилия (кибербуллинга). Невозможно отрицать тот факт, что кибербуллинг представляет серьёзную угрозу для пользователей интернета, особенно среди молодёжи и детей, и требует особого внимания со стороны общества и родителей. Ключевые слова: кибербуллинг, цифровая грамотность, электронная почта, социальные сети, родительский контроль. Annotation: It is impossible to imagine modern human life without the internet and social networks. However, the lack of digital literacy has increasingly led to individuals becoming victims of various crimes, particularly internet violence (cyberbullying). It is undeniable that cyberbullying poses a serious threat to internet users, especially among children and teenagers, and requires special attention from society and parents. Выпуск журнала №-26 Часть–8_Май –2025 346 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Keywords: cyberbullying, digital literacy, email, social network, parental supervision. Hozirgi kunda fuqarolar ayniqsa yoshlar orasida internet zo’ravonligidan jabrlanganlar soni ko`payib bormoqda.Shu bilan birga bunday holatlar insonda kuchli psixologik bosim, ruhiy zo`riqish va hattoki o`z joniga qasd qilish kabi salbiy holatlar vujudga kelishiga sabab bo`lmoqda. Mazkur holatlarga quyidagilar sabab bo`lmoqda: - so`nggi yillarda internet tarmog`idan foydalangan holda o`ldirish yoki zo`rlik ishlatish bilan qo`rqitish, ijtimoiy tarmoqlar,messenjerlarda shilqimlik qilish( ayniqsa ayollarga nisbatan) holatlari keng tarqalmoqda. Tajribalar shuni ko`rsatadiki, xorijiy davlatlar xususan Hindistonda bunday harakatlar uchun hatto jinoiy javobgarlik belgilangan.Masalan, Hindiston jinoyat kodeksining 507- moddasidada shaxsni internet orqali qo'rqitish uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Bundan tashqari Hindiston Jinoyat kodeksi 354D va 509-moddalarida internet, elektron pochta yoki boshqa elektron aloqa shakllaridan foydalanib har qanday so'z, tovush yoki imo-ishora orqali ayolning sha`niga tajovuz qilganlik, Ayolning onlayn faolligini elektron pochta, xabar almashish ilovalari kabi turli xil aloqa usullari orqali kuzatib borish uchun jinoiy javobgarlik belgilangan.( https://blog.ipleaders.in/overview-of-concept-of-cyber-bullying-in-india/) Biroq, amaldagi qonunchiligimizda bu holatlar uchun javobgarlik nazarda tutilmagan. - hozirda O`zbekistonda internetdan foydalanuvchilar soni 30 milliondan oshgan.Ammo,fuqarolarda internet savodxonligi,shuningdek internet tarmoqlar va messenjerlardan xavfsiz foydalanish bo`yicha bilim va amaliy ko`nikmalar yetarli emas. Bunga sabab maktab va oliy talim muassalarida o`quvchi va talabalarga bu sohaga oid bilimlar berilmayapti.Jumladan, 2014-yilda BMTning Bola huquqlari boʻyicha qoʻmitasi aʼzo hukumatlarga raqamli savodxonlikni milliy maktab oʻquv dasturlariga kiritishni tavsiya qilgan( https://connectsafely.org/un-bringing-child- rights-into-the-digital-age/). Ammo, mamlakatimizda raqamli savodxonlik maktab ta`lim dasturiga kiritilmagan. Bu esa fuqarolarni osongina internet zo`ravonligi qurboniga aylanishida asosiy omillardan biri bo`lmoqda. Выпуск журнала №-26 Часть–8_Май –2025 347 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT - tajribalar shuni ko`rsatadiki, mamlakatimizda internet zo`ravonligidan jabrlanganlar aksariyat hollarda bu haqida kimga yoki qaysi tashkilotga murojaat qilishni bilishmaydi. Bu esa internet zo`ravonligining huquqni muhofaza qiluvchi organlar e`tiboridan chetda qolishiga sabab bo`lmoqda. Rivojlangan xorijiy davlatlarda bu muammoni hal etish bo`yicha bir qator chora-tadbirlar yo`lga qo`yilgan. Xususan, axborot texnologiyalari sohasida dunyoda yetakchi davlatlardan biri bo`lgan Hindistonda Kiberbulling muammosini hal qilish uchun turli Ishonch telefonlari o'rnatilgan.Internet zo`ravonligidan aziyat chekkan har qanday yoshdagi fuqaro bu ishonch telefonlariga murojaat qilishi mumkin.Ishonch telefoniga kelib tushgan murojaatlar zudlik bilan tegishli huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yuboriladi. Yuqoridagilarni e`tiborga olib quyidagilar taklif etiladi: Qonunchilikni takomillashtirish: a) Internet jahon axborot tarmog`idan foydalanib o‘ldirish yoki zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitish, agar bu harakat amalga oshirilishidan xavfsirash uchun yetarli asoslar mavjud bo‘lsa jinoiy javobgarlik belgilash.(Jinoyat kodeksi 112- moddasi 1-qismiga qo`shimcha sifatida) b) Internet axborot tarmog`idan foydalanib shahvoniy shilqimlik qilganlik uchun ma`muriy javobgarlik belgilash.(Ma`muriy javobgarlik to`g`risidagi kodeks 41-1-moddasiga qo`shimcha sifatida) Amaliy chora-tadbirlar: a) internet zo`ravonligiga uchragan shaxslar murojaat qilishlarini uchun ishonch telefoni va prevcybuling.uz saytini jorish etish lozim. Ushbu sayt va ishonch telefoniga kelib tushgan shikoyatlar zudlik bilan tegishli idoralarga yuborilishini shuningde