SUYIMA G’ANIYEVANING “KOʻNGIL SHAMCHIROGʻI” ASARIDA ILM-FAN VA ILMIY-METODOLOGIK YONDASHUV

Аннотация

Adabiyotshunos olimning shaxsiy hayoti va ilmiy faoliyati ko‘pincha bir-biridan ajralmagan holda rivojlanadi. Ayniqsa, Suyima Gʻaniyeva kabi yirik adabiyotshunoslar hayot yo‘lini o‘rganar ekanmiz, bu bog‘liqlik yanada ravshan ko‘zga tashlanadi. Uning “Koʻngil shamchirogʻi” nomli asari – bu nafaqat adabiy xotiralar to‘plami, balki o‘z davrining ilmiy muhitini, adabiyotga sadoqatni, fidoyilikni aks ettiruvchi muhim manba hisoblanadi. Ushbu maqolada Gʻaniyevaning mazkur asari asosida uning ilm-fanga munosabati, Navoiyshunoslikdagi xizmatlari va hayotiy prinsiplariga e’tibor qaratiladi. Kalit so‘zlar: Suyima Gʻaniyeva, Koʻngil shamchirogʻi, Alisher Navoiy, Navoiyshunoslik, matnshunoslik, adabiyotshunoslik, ilmiy metodologiya, sufi g‘oyalar, ayol olima, adabiy tahlil. Suyima Gʻaniyeva o‘zbek adabiyotshunosligida, xususan, Navoiyshunoslik sohasida salmoqli o‘rin egallagan olima hisoblanadi. U ko‘p yillik ilmiy faoliyati davomida Alisher Navoiy merosini ilmiy asosda o‘rganish, matnshunoslik va tarixiy- adabiy tahlil usullarini shakllantirish borasida muhim ishlar amalga oshirgan. “Koʻngil shamchirogʻi” asari Gʻaniyevaning ilmiy faoliyati, uslubiy yondashuvlari va Navoiyshunoslik sohasidagi izlanishlari haqida muhim ma’lumotlar beruvchi manba hisoblanadi. Ushbu maqolada ushbu asar tahlil qilinib, u orqali Gʻaniyevaning Выпуск журнала №-26 Часть–8_Май –2025 402 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ilmiy-metodologik yondashuvi, matnshunoslikdagi amaliy faoliyati va o‘zbek adabiyotshunosligiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. “Koʻngil shamchirogʻi” – bu adabiy xotiralar, estetik tafakkur va ilmiy kuzatuvlar uyg‘unlashgan kitobdir. Suyima Gʻaniyeva o‘z asarida bolalik xotiralari, ustozlari, ilk ilmiy izlanishlari, Alisher Navoiyga bo‘lgan chuqur hurmati haqida yozadi. Ushbu xotiralar nafaqat hissiy jihatdan, balki tarixiy va madaniy kontekstda ham qadrlidir. Ayniqsa, Gʻaniyevaning Navoiyshunoslik sohasiga qanday kirib kelgani, bu yo‘ldagi izlanishlari, sabr-toqati yosh tadqiqotchilar uchun ibratdir. Asarda Gʻaniyeva o‘zining Alisher Navoiy ijodiga ilk bor qanday mehr qo‘yganini samimiy tarzda hikoya qiladi. Ustozlarining — Oybek, G‘afur G‘ulom kabi adiblarning ta’siri, ilmiy tahlillarga bo‘lgan talabchanlik, ayniqsa “Majolis un- nafois”ni nashrga tayyorlash jarayonidagi qiyinchiliklar bu asarda jonli ifodalangan. Bu xotiralar Gʻaniyevaning ilmiy faoliyatiga hayotiy, insoniy nuqtai nazar bilan qarash imkonini beradi1. Asardagi ayol olima timsoli: Kitobda Gʻaniyevaning shaxsiy hayotiy tajribalari, ayol sifatida fan sohasida o‘z o‘rnini topishga intilishi, erkaklar hukmron sohada mustahkam pozitsiyani egallashi ko‘rsatiladi. Bu holatlar gender nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. “Ko‘ngil shamchirog‘i”da nafaqat olima, balki mehribon ona, sadoqatli shogird, xalqparvar ziyoli obrazi ham ochiladi. “Koʻngil shamchirogʻi” asarining mohiyati va uslubiy yondashuvi: “Koʻngil shamchirogʻi” asari garchi xotira janrida yozilgan bo‘lsa-da, u klassik xotiraviy adabiyot namunalaridan farq qiladi. Unda muallif o‘z hayotini shunchaki voqealar ketma-ketligi sifatida emas, balki ilm-fan, ma’naviyat, axloq va badiiy tafakkur bilan yo‘g‘rilgan jarayon sifatida tasvirlaydi. Gʻaniyeva har bir epizodda o‘zi o‘rgangan darsni, o‘zi kechirgan ruhiy holatni, o‘sha paytdagi adabiy muhitni tahlil qiladi. Matnshunoslikda yangicha yondashuv: Suyima Gʻaniyeva Navoiy asarlarini ilmiy-tanqidiy nashrga tayyorlashda - turli qo‘lyozmalarni solishtirish orqali tanqidiy matn yaratish, matnning leksik, stilistik va fonetik xususiyatlarini tizimli tahlil qilish, 1 https://web.archive.org/web/20210112040403/https://arboblar.uz/uz/people/ganieva-sujima-2 Выпуск журнала №-26 Часть–8_Май –2025 403 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT izohli va tushuntirishli nashrlarni tayyorlash uslubini ilmiy asosda yo‘lga qo‘ydi2. Bu metodlar o‘zbek matnshunosligida ilgari bunday chuqur tahlil shaklida keng tatbiq qilinmagan edi. “Koʻngil shamchirogʻi”da u o‘z ilmiy izlanishlari jarayonida shakllantirgan Navoiyshunoslik maktabi haqida gapirib o‘tadi. Bu maktab: ilmiy izchillik, matnga hurmat va manba asosida fikrlash tamoyillariga asoslangan, yosh tadqiqotchilarni ilmiy izlanishga yo‘naltirishda metodik tayanch bo‘lgan. Adabiy- estetik tahlilga chuqurlik kiritgan. U tasviriy vositalar, ramzlar va timsollarni tahlil qilishda, majoziy tafakkurni tushuntirish, sufi g‘oyalar va falsafiy qatlamlarni ochib berishda yangicha, zamonaviy qarashlarni ilgari surgan3. “Koʻngil shamchirogʻi”da adabiyot tarixiga ayol tadqiqotchi nigohi orqali yondashuv ham yangilik sanaladi. U ilmiy izlanishlar davomida duch kelgan to‘siqlar, qiyinchiliklar va ilmiy mardlikni o‘z hayoti misolida ko‘rsatgan. Bu esa boshqa ayol tadqiqotchilar uchun ilhom manbaiga aylangan. Suyima Gʻaniyeva “Koʻngil shamchirogʻi”da ko‘plab tarixiy voqealar, adabiy anjumanlar, ustoz-shogird munosabatlari haqida hikoya qiladi. U o‘z xotiralarida o‘quvchiga saboq bermoqchi bo‘lmaydi, balki misollar orqali hayot haqiqatini tushuntiradi.