BIOPESTITSIDLAR ISHLAB CHIQARISHNING MIKROBIOLOGIK ASOSLARI VA ULARNING EKOLOGIK AFZALLIKLARI

Аннотация

Biopesticides are pest control agents derived from living microorganisms or their metabolic byproducts. They are characterized by their ecological safety, specificity to target pests, and minimal impact on non-target organisms. This paper outlines the main microbiological types of biopesticides, their production methods, and the prospects of application in Uzbekistan. Keywords: Biopesticide, Bacillus thuringiensis, biological control, microbial agent, environmental safety. Zamonaviy qishloq xo‘jaligida hosildorlikni ta’minlash va zararkunandalarga qarshi samarali kurashish muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq, kimyoviy pestitsidlarning uzoq muddatli qo‘llanilishi ekologik tizimga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, foydali organizmlarni yo‘q qiladi va inson salomatligiga xavf tug‘diradi [1]. Shu bois, ekologik toza va xavfsiz alternativ vositalar, xususan, biopestitsidlar tobora ommalashmoqda. Biopestitsidlar — bu bakteriyalar, zamburug‘lar, viruslar va nematodalarga asoslangan mikrobiologik vositalar bo‘lib, ular zararkunanda organizmlarga selektiv ta’sir etadi [2]. Ular ekologik barqaror qishloq xo‘jaligi tamoyillariga mos tushadi va integratsiyalashgan zararkunandalar nazorati (IPM) dasturlarida muhim o‘rin tutadi. Biopestitsidlar turli xil mikroorganizmlarga asoslanadi. Eng keng tarqalgan va ilmiy jihatdan yaxshi o‘rganilgan bakteriya bu — Bacillus thuringiensis (Bt). Bu gram-musbat sporali bakteriya bo‘lib, hasharot ichagida Cry va Cyt kristall oqsillari ajratadi [1]. Ushbu toksinlar hasharot ichagining epiteliy hujayralarini yemiradi, natijada hujayra lizasiga olib keladi va hasharot o‘ladi. Zamburug‘lar orasida Beauveria bassiana va Metarhizium anisopliae juda samarali hisoblanadi. Bu zamburug‘lar hasharot tanasiga yopishib, kutikuladan o‘tadi va organizm ichida o‘sib, o‘limga olib keladi. Viruslar, ayniqsa NPV (nuklear polihedroz viruslari), kapalak 61 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si lichinkalariga qarshi keng qo‘llaniladi. Nematodalar esa simbiotik bakteriyalar yordamida hasharot tana bo‘shlig‘ini zararlaydi [4] . Ushbu mikroorganizmlar selektivligi, tez parchalanishi, ekologik xavfsizligi va rezistentlik rivojlanishining sustligi bilan afzalliklarga ega. Biopestitsidlar biotexnologik usullar bilan ishlab chiqariladi. Bakterial biopestitsidlar (masalan, B. thuringiensis) fermentatsiya usuli orqali o‘stiriladi. Fermentatsiya davomida bakteriyalar maxsus oziqa muhitida ko‘payadi, so‘ngra ular biomassasi yig‘iladi va suvsizlantiriladi. Yakuniy mahsulotlar kukun, granulalar yoki emulsiya holatida bo‘lishi mumkin. Zamburug‘li biopestitsidlar esa steril substratlar (masalan, guruch, bug‘doy po‘stlog‘i) ustida yetishtiriladi. Tayyor mahsulotlarda zamburug‘ sporalari saqlanishi va faolligi uzoq muddat davomida barqaror bo‘lishi kerak [3]. Virus va nematodali preparatlar esa maxsus uskunalar va biologik laboratoriyalarni talab qiladi. Texnologik jihatdan asosiy bosqichlar quyidagilardan iborat: mikroorganizmlarni tanlash, o‘stirish, ajratib olish, formulalash, saqlash va tarqatish. Har bir bosqichda steril sharoitlar, optimal harorat va namlik, pH darajasi, oziqaviy muhitlar nazorat qilinadi. O‘zbekistonda biologik kurash vositalariga qiziqish so‘nggi yillarda jadal ortmoqda. 2023-yilda “Agrobiotexnologiya markazi” tomonidan ishlab chiqarilgan B. thuringiensis asosidagi preparatlar 36 ming gektardan ortiq maydonlarda qo‘llanilgan [5] . Shu bilan birga, Beauveria asosidagi mahsulotlar g‘o‘za, sabzavot va poliz ekinlarida sinovdan o‘tkazilmoqda. Davlat tomonidan biopestitsid ishlab chiqaruvchi biofabrikalar soni ko‘paytirilmoqda, ularga subsidiyalar ajratilmoqda va milliy standartlar ishlab chiqilmoqda. Biopestitsidlar ekologik fermerlikka mos, eksport salohiyatiga ega va xalqaro bozorda raqobatbardosh hisoblanadi. Ushbu vositalarning bozordagi ulushi hozircha cheklangan bo‘lsa-da, ilmiy-tadqiqot ishlarining kuchaytirilishi, kadrlar tayyorlash va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab- quvvatlash orqali bu soha tez orada strategik yo‘nalishga aylanishi mumkin. Xulosa Biopestitsidlar zamonaviy qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi ekologik xavfsiz, barqaror va samarali vositalar sifatida muhim ahamiyatga ega. Ular orqali nafaqat hosildorlikni himoya qilish, balki atrof-muhitni saqlash, foydali hasharotlarni asrash va inson salomatligini ta’minlash mumkin. O‘zbekistonda bu borada boshlangan tashabbuslar — biofabrikalar, ilmiy markazlar, hukumat qo‘llab-quvvatlovi — istiqbolda mamlakatda barqaror va ekologik qishloq xo‘jaligini shakllantirishga xizmat qiladi. Biopestitsidlarni keng miqyosda ishlab chiqarish va qo‘llash uchun ilmiy-tadqiqot, texnologik innovatsiyalar va xalqaro hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi.