O‘ZBEK VA TURK TILLARIDAGI QARINDOSHLIK TERMINLARINING SEMANTIK-STRUKTURAVIY XUSUSIYATLARI: TIPOLOGIK VA SOTSIOLINGVISTIK TAHLIL

Аннотация

Mazkur maqolada o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlari semantik va strukturaviy jihatdan tahlil qilinadi. Terminlar mavzuiy guruhlarga ajratilib, ularning shakliy umumiyliklari va semantik mansubliklari asosida tasniflanadi. Qarindoshlik atamalarining integral va differensial semalari aniqlanib, ularning morfemik tarkibi, tarixiy ildizlari va fonetik xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, sotsiolingvistik kontekstda bu terminlarning ijtimoiy va madaniy vazifalari yoritiladi. O‘zbek va turk tillaridagi terminlarning o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlari boshqa turkiy tillar bilan qiyosiy tahlil orqali o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari bu atamalarning umumturkiy leksik fondga mansubligini ko‘rsatib, ularning tilshunoslik va madaniyatshunoslikdagi ahamiyatini ochib beradi. Kalit so‘zlar: qarindoshlik terminlari, semantik tahlil, strukturaviy tahlil, o‘zbek tili, turk tili, mavzuiy guruhlar, sotsiolingvistika, morfemik tuzilish, integral sema, differensial sema. Tilshunoslikda terminologik tizimlarni o‘rganish tilning leksik tizimining murakkabligini va uning ijtimoiy-madaniy kontekstdagi o‘rnini tushunishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek va turk tillari turkiy tillar oilasining muhim vakillari sifatida qarindoshlik terminlari orqali o‘ziga xos semantik va strukturaviy xususiyatlarni namoyon etadi. O‘zbek tilshunosligida terminologik tizimlarni o‘rganish turli yondashuvlarni qamrab oladi. So‘zlarning leksik-semantik guruhlarga bo‘linishi va ularning ma’nolarini tarkibiy qismlarga ajratib tahlil qilish tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biridir. R. Safarova o‘z tadqiqotlarida ta’kidlaganidek, “Leksikologiyaning rivojlanish bosqichi so‘zlarni tematik va semantik guruhlarga birlashtirish, ularning ma’nosini tahlil qilish orqali xarakterlanadi1”. Bu yondashuv o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlarini tahlil qilishda asosiy metod sifatida qo‘llaniladi. Qarindoshlik terminlari oilaviy munosabatlarni ifodalovchi leksik birliklar bo‘lib, ularning semantik tahlili tilning ijtimoiy va madaniy xususiyatlarini ochib beradi. Ushbu terminlarning mavzuiy guruhlarga bo‘linishi ularning ishlatilish doirasini aniqlash, semantik tarkibini chuqur tushunish va turkiy tillar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni aniqlash imkonini beradi2. O‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlari turkiy tillarning umumiy leksik fondiga mansub bo‘lib, ularning semantik xususiyatlari tilshunoslik nuqtai nazaridan katta qiziqish uyg‘otadi. O‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlari quyidagi semantik-mavzuiy guruhlarga ajratiladi: 1. To‘g‘ri qarindoshlikni ifodalovchi terminlar: Bu guruh ota-ona, farzandlar va boshqa to‘g‘ri qarindoshlik munosabatlarini aks ettiruvchi terminlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, o‘zbek tilida “ota”, “ona”, “bola”; turk tilida “baba”, “anne”, “çocuk”. 1 Сафарова Р. Лексик-семантик муносабатнинг турлари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996. –Б.47 2 Ismoliov.I.A. Turkiy tillarda qavm-qarindoshlik terminlari Toshkent. O‘zbekiston SSR “FAN” nashriyoti.1966. 84 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si 2. Yon qarindoshlikni ifodalovchi terminlar: Aka-uka, opa-singil kabi munosabatlarni ifodalovchi terminlar. O‘zbek tilida “aka”, “singil”; turk tilida “abi”, “kız kardeş”. 3. Nikoh orqali yuzaga kelgan qarindoshlik terminlari: Qaynona, qaynota kabi munosabatlarni aks ettiruvchi terminlar. O‘zbek tilida “qaynona”, “qaynota”; turk tilida “kaynana”, “kaynata”. 4. Maxsus holatlarni ifodalovchi terminlar: O‘gay qarindoshlik yoki boshqa noqonuniy munosabatlarni ifodalovchi terminlar. O‘zbek tilida “o‘gay ona”; turk tilida “üvey anne”. 5. Hurmat yoki umumiy qarindoshlikni ifodalovchi terminlar: Masalan, o‘zbek tilida “amaki”, “xola”; turk tilida “amca”, “teyze”. Yuqoridagi guruhlar qarindoshlik terminlarining asosiy semantik yo‘nalishlarini ko‘rsatadi. Har bir guruh o‘ziga xos shakliy va semantik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning tasniflanishi quyidagi ikki mezon asosida amalga oshiriladi: 1. Shakliy mansublik mezoni: Terminlarning struktur tarkibida umumiy komponentlar mavjud bo‘lgan hollarda ular bir guruhga birlashtiriladi. Masalan, o‘zbek tilida “ota” so‘zi “otaxon”, “otalik” kabi hosilalarda umumiy komponent sifatida qatnashadi. Turk tilida “baba” so‘zi “babalık”, “babaanne” kabi shakllarda shunday rol o‘ynaydi. 2. Semantik mansublik mezoni: Strukturaviy umumiylik bo‘lmagan hollarda terminlarning semantik tarkibidagi umumiy semalar asosida guruhlanadi. Masalan, o‘zbek tilida “aka” va turk tilida “abi” so‘zlari shakliy jihatdan farqli bo‘lsa-da, ularning “katta yoshdagi erkak qarindosh” semasi ularni bir guruhga birlashtiradi. Shakliy mansublik mezoni qarindoshlik terminlarini guruhlashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek tilida “ona” so‘zi “onaxon”, “onalik” kabi hosilalarda umumiy komponent sifatida qatnashadi. Turk tilida “anne” so‘zi “anneanne”, “annelik” kabi shakllarda shunday rol o‘ynaydi. Bu komponentlar terminlarning qarindoshlik munosabatlariga mansubligini aniq ko‘rs