ABDULLA QAHHORNING “BEMOR” HIKOYASIDA PEYZAJNING BADIIY FUNKSIYASI

Аннотация

Ushbu maqolada badiiy adabiyotda koʻp qoʻllaniladigan tabiat tasviri ya’ni peyzaj va uning badiiy asarlardagi ahamiyati, uning vazifasi, qahramon ruhiyatiga ta’siri va roli haqida fikr yuritilgan. Tadqiqot obyekti sifatida Abdulla Qahhorning “Bemor” hikoyasi olingan. Kalit soʻzlar: peyzaj, syujet, kontrast, ramziy ma’no, kompozitsiya, estetik ta’sir. O‘zbek adabiyotida peyzaj — tabiat manzaralarini badiiy tasvirlash — nafaqat voqealar fonini yaratadi, balki asarning mazmuni, qahramonlarning ruhiy holati va muallifning estetik qarashlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. “Tasvirlangan badiiy olamda peyzaj ham muayyan o‘rin tutadi. Badiiy adabiyotda jonli va jonsiz tabiat manzaralari tasviriga peyzaj deyiladi. Peyzajning birinchi va oddiy vazifasi tasvir kechayotgan joyni anglatishdan iborat. Bir qarashda jo‘ngina ko‘ringan bu vazifaning o‘qirmanga ko‘rsatadigan estetik ta’siriga nopisand yondashib bo‘lmaydi. Ko‘pgina hollarda badiiy asardagi voqea sodir bo‘lgan joy tasviri syujet rivoji yoki kayfiyat va ruhiy holat ifodasi uchun katta ahamiyat kasb etadi”[1] XX asr o‘zbek realistik prozasining yorqin namoyandasi Abdulla Qahhorning “Bemor” hikoyasida ham peyzaj shunday vazifani bajaradi. Mazkur maqolada hikoyadagi tabiat tasvirlarining ruhiy, badiiy va ramziy jihatlari ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Peyzajning hikoya tarkibidagi vazifalari “Bemor” hikoyasi qisqa, ammo psixologik jihatdan nihoyatda kuchli asar sanaladi. Hikoyada peyzaj uch asosiy vazifani bajaradi: Voqeaviy fon yaratish: hikoya boshida va davomida atrof-muhit tasviri orqali voqealar joylashgan muhit va davr o‘quvchiga aniq ko‘rsatiladi. Qahramonning ichki dunyosini ochish: tabiat manzaralari qahramonning ruhiy iztirobini va bemorning ahvoli og‘irlashganini ifodalaydi. Ramziy ma’no berish: xira tong, og‘ir havo, sust shamol hayot va o‘lim kurashini, insoniy umid va tashvishning so‘nib borishini anglatadi. Ruhiy holat va peyzajning uyg‘unligi yozuvchining tafakkur olamining o‘ziga xosligi uning aynan peyzajni hech kim qo‘llamagan, tom ma’nodagi yangi mazmunda qo‘llashida ko‘rinadi. Asarda ayniqsa, peyzajning o‘rni qahramon ruhiyatini ifoda etishida, kayfiyat bilan uyg‘unlik kasb etishida ko‘rinadi. Asarda peyzaj qahramon ruhiy kechinmalari bilan parallel tarzda rivojlanadi. Masalan: Hikoya boshida: xira osmon va sokin tong bemorning betobligidan xabar beradi. Hikoya davomida: sust shamol va og‘ir havo bemorning holati og‘irlashganini bildiradi. Oxirida: havoning sovuq tortishi va og‘ir sukut bemorning hayoti so‘nayotganini, qahramonning chuqur iztirobini ramziy ifodalaydi. Bu uslub “peyzaj-ruhiyat uyg‘unligi” tamoyiliga mos keladi, chunki qahramonning tashqi kuzatuvi orqali ichki kechinmalari o‘quvchiga yanada ravshan yetkaziladi. Peyzaj tabiat tasviri bo‘lsada, har bir tabiat tasvirida milliy tabiat, holat tasvir elementlari yashaydi. Aslida asarda tabiat elementlari insonning qirralarini ochib berish uchun xizmat qiladi. Bu haqda T.Boboyev ham alohida ta’kidlab yozadi: “Adabiy asarda insondan tashqari tasvirlanadigan obyektlardan eng muhimi tabiat boʻlib, u ilmiy adabiyotda peyzaj deb yuritiladi. Haqiqatan ham badiiy asarlarda tabiat obrazi (peyzaj) tez-tez uchrab 96 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si turadi. Avvalo u asar kompozitsiyasida, albatta, aniq g‘oyaviy maqsadni ifodalaydi: a) qahramon harakat qiladigan tabiiy muhitni ko‘rsatadi; b) qahramon xarakterining u yoki bu qirralarini ochishga xizmat qiladi; v) asarda tasvirlanayotgan voqea-hodisaga tarixiy-konkret tabiiy tus beradi”[2] Abdulla Qahhor hikoyasidagi peyzaj nafaqat voqelikni ifodalash, balki chuqur ramziy ma’nolarni ham o‘zida mujassam etadi: Xira tong – bemorning umidining susayishi, qahramonning ichki bezovtaligi. Og‘ir havo – kasallikning zo‘rayishi, qahramon yuragidagi xavotir va umidsizlik. Sokin shamol – bemorning sukunat bilan kurashayotgani, hayot va o‘lim o‘rtasidagi sukunat. Shunday qilib, peyzaj manzara orqali bemor hayoti bilan bog‘liq ichki va tashqi kurashni o‘zida mujassam etadi. Peyzaj orqali bosh qahramonning bemorga bo‘lgan mehr-muhabbati, og‘ir vaziyatda ruhiy tushkunlikka tushmayotgani, ichki iztirob va tashvishi ko‘rsatiladi. Masalan, bosh qahramon tabiatdagi o‘zgarishlarga qarab bemorning ahvolini sezgandek bo‘ladi. Bu orqali uning diqqat-e’tibori, mehribonligi va ichki kechinmalari yanada kuchli ifodalanadi. Aslida “Peyzaj qahramon ruhiyatini ochish vositasi sifatida keng qoʻllanadi. Bunda joy tasviri personaj ruhiyati bilan uyg’unlik kasb etishi ham, unga kontrastli fon boʻlib xizmat qilishi ham mumkin; qahramon ruhiyatidan oʻtkazib berilgan peyzaj esa uning ayni damdagi holatini tasvirlash vositasi boʻla oladi. Shuningdek, ayrim hollarda peyzaj voqealarini asoslaydi yoki ularning u yoki bu yoʻnalishida turtki beradi”.[4] Xulosa qilib aytish mumkinki, “Bemor” hikoyasidagi peyzaj qahramon ruhiyatini ochadi, voqealarning rivojini chuqurlashtiradi, ramziy ma’no beradi, asarni o‘quvchi qalbiga yaqinlasht