YURAK VA QON AYLANISH TIZIMI: GEMODINAMIKA VA YURAK FIZIOLOGIYASI

Аннотация

Ushbu mavzu yurak va qon aylanish tizimining tuzilishi hamda fiziologik faoliyatini, ayniqsa gemodinamika jarayonlarini chuqur tahlil qiladi. Yurakning qisqarish va bo‘shashish bosqichlari, yurak sikli, qon bosimi, qon oqimining tezligi va qarshilik kuchlari kabi asosiy fiziologik ko‘rsatkichlar o‘rganiladi. Shuningdek, yurakning ichki elektr o‘tkazuvchanlik tizimi, yurak tonlari, yurak chiqishi va yurak faoliyatini boshqaruvchi omillar (nerv va gormonal ta’sirlar) haqida batafsil ma’lumot beriladi. Mavzu, sog‘lom yurak faoliyatini tushunish va yurak-qon tomir kasalliklarini erta aniqlash uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: qon aylanish tizimi, yurak sikli, qon bosimi, nerv-gumoral regulyatsiya, yurak chiqishi Inson organizmi murakkab tuzilishga ega bo‘lib, uning har bir tizimi o‘zaro bog‘liq va muvofiqlashtirilgan holda faoliyat yuritadi. Ular orasida yurak va qon aylanish tizimi eng muhim hayotiy tizimlardan biri hisoblanadi. Ushbu tizim organizmdagi hujayralarni kislorod, oziq moddalar, gormonlar va boshqa zarur moddalar bilan ta’minlash, shuningdek, metabolik chiqindilarni chiqarib yuborishda asosiy rol o‘ynaydi. Yurak esa bu tizimning markaziy a’zosi bo‘lib, doimiy ravishda qisqarish va bo‘shashish orqali qonning tananing barcha qismlariga uzluksiz harakatlanishini ta’minlaydi. Yurakning tuzilishi, ritmik faoliyati, qon tomirlar orqali qon harakatining tartibi, qon bosimi va qon oqimi — bularning barchasi yurak fiziologiyasi va gemodinamika fanlari orqali o‘rganiladi. Yurakning elektr impulslari qanday hosil bo‘lishi, yurak siklining bosqichlari, yurak chiqishi (cardiac output), qon bosimining Выпуск журнала №-27 Часть–1_Июнь –2025 258 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tartibga solinishi kabi fiziologik jarayonlar bu tizimning qanday ishlashini aniq tushunishga yordam beradi. Shuningdek, yurak faoliyatiga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar — ya’ni asab tizimi, gormonal ta’sirlar, jismoniy faollik, ruhiy holat kabi omillar ham yurak va qon aylanish tizimining funksional ahamiyatini belgilab beradi. Zamonaviy tibbiyotda yurak-qon tomir tizimining ahamiyati juda katta, chunki u bilan bog‘liq kasalliklar butun dunyoda o‘lim darajasining yuqori sababi sifatida e’tirof etilmoqda. Shu boisdan, yurak va qon aylanish tizimining tuzilishi va fiziologiyasini chuqur o‘rganish nafaqat tibbiyot sohasi mutaxassislari, balki biologiya, anatomiya va fiziologiyaga qiziquvchi har bir inson uchun muhimdir. Ushbu mavzu orqali biz yurak va qon aylanish tizimining asosiy mexanizmlari, ularning o‘zaro bog‘liqligi va organizmda bajaradigan hayotiy vazifalari haqida kengroq tasavvurga ega bo‘lamiz. Yurakning fiziologik faoliyati Yurak o‘ziga xos avtomatik xususiyatga ega bo‘lib, tashqi stimullarsiz ham ritmik ravishda qisqara oladi. Bu jarayon yurakning ichki elektr o‘tkazuvchanlik tizimi orqali amalga oshadi. Elektr impulslar sinus tugunida hosil bo‘lib, keyin AV tugun, Giss tutami, va Purkin'e tolalari orqali tarqaladi. Yurak sikli uch bosqichdan iborat: bo‘lmachalar sistolasi, qorinchalar sistolasi va umumiy diastola. Ushbu bosqichlarning muvofiqlashtirilgan ishlashi yurak chiqishini (cardiac output) va qon aylanishini ta'minlaydi. Yurak chiqishi — bu yurakning bir daqiqada chiqaradigan qon hajmi bo‘lib, u yurak urish soni va har bir qisqarishda chiqariladigan qon hajmiga bog‘liq. Bu ko‘rsatkich organizmning energiyaga bo‘lgan talabiga mos ravishda o‘zgaradi va uni nerv-gormonal regulyatsiya boshqaradi. Gemodinamika: qon oqimi va qon bosimi mexanizmlari Gemodinamika qonning yurak va qon tomirlar orqali harakatini, qon bosimi va qarshilik kuchlarini o‘rganadi. Qon aylanish ikki asosiy doira orqali amalga oshadi: 1. Katta qon aylanish doirasi – yurakning chap qorinchasi orqali boshlanib, aorta orqali butun tana to‘qimalariga qon yetkazadi va vena tizimi orqali yurakning o‘ng bo‘lmachasiga qaytadi. Выпуск журнала №-27 Часть–1_Июнь –2025 259 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2. Kichik qon aylanish doirasi – yurakning o‘ng qorinchasi orqali o‘pkaga qon yuboradi va u yerda kislorod bilan to‘yingan qon chap bo‘lmachaga qaytadi. Qon bosimi yurakning qisqarish kuchi, qon hajmi va tomirlar elastikligiga bog‘liq. Normal holatda qon bosimi 120/80 mmHg atrofida bo‘ladi. Sistolik bosim – yurak qisqargan paytdagi bosim, diastolik bosim – bo‘shashgan paytdagi bosimni ifodalaydi. Yurak faoliyatining regulyatsiyasi Yurak va qon aylanish tizimining ishlashi asabiy va gormonal yo‘llar bilan boshqariladi: Simpatik asab tizimi yurak qisqarishini tezlashtiradi va kuchaytiradi. Parasimpatik tizim (ayniqsa vagus nervi) yurak urish sonini kamaytiradi. Adrenalin va noradrenalin kabi gormonlar yurak qisqarishining kuchi va chastotasini oshiradi. Shuningdek, yurak ishiga nafas olish, jismoniy yuklama, qonning kimyoviy tarkibi, tana harorati va ruhiy holatlar ham ta’sir ko‘rsatadi. Bunday omillarning keskin o‘zgarishi yurak-qon tomir tizimi holatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi va patologik holatlarning rivojlanishiga olib kelishi