AVTOMOBIL YO’LLARIDAGI CHO’KISHLARNING SABABLARINI O’RGANISH VA ULARGA QARSHI CHORA-TADBIRLAR ISHLAB CHIQISH

Аннотация

This article discusses the causes of road subsidence and effective countermeasures. Выпуск журнала №-27 Часть–2_Июнь –2025 43 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Keywords: Roads, roadbed, pavement, heavy trucks, drainage systems. KIRISH: Avtomobil yoʻllari harakat xavfsizligi va transport infratuzilmasi samaradorligi muhim ahamiyatga ega. Ammo, koʻplab davlatlarda yoʻllardagi choʻkishlar jiddiy muammo hisoblanadi. Choʻkish yoʻlning yaroqsiz holga kelishiga olib kelib, transport vositalari uchun xavf tugʻdiradi, yogʻingarchilik sharoitida esa yoʻl-transport hodisalarini koʻpaytiradi. TADQIQOT NATIJALARI: Avtomobil yoʻllaridagi choʻkishlar quydagi sabablar natijasida yuzaga keladi: ➢ Yomgʻir suvlari va notoʻgʻri drenaj tizimi ➢ Yoʻl poyi va toʻshamasining notoʻgʻri loyihalanishi ➢ Ogʼir yuk avtomobillarini harakati ➢ Geologik va tabiiy sharoitlar 1. Yomgʻir suvlari va notoʻgʻri drenaj tizimi Koʻp hollarda avtomobil yoʻllaridagi choʻkishlar kuchli yomgʻir yoki qor yogʻishidan keyin paydo boʻladi. Agar drenaj tizimi yetarlicha samarali boʻlmasa, Yer osti suvlarini koʻtarilishi bilan yoʻl poyini mustahkamligiga taʼsiri qiladi va yoʻl poyini buzilishiga olib keladi bu esa vaqt oʻtishi bilan yoʻl toʻshamasini choʻkishi sabab boʻladi. 1-rasm. Yomg‘ir suvlari va noto‘g‘ri drenaj tizimi. 2. Yoʻl poyi va toʻshamasining notoʻgʻri loyihalanishi Yoʻl qurilishida yoʻl poyi va yoʻl toʻshamasini loyihalashda qatlamlarining mustahkamligi va gruntning hususiyatlari hisobga olinmasa, vaqt oʻtishi bilan yoʻl Выпуск журнала №-27 Часть–2_Июнь –2025 44 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT poyi va yoʻl toʻshamasining choʻkishiga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, quruq va nam grunt oʻrtasidagi tafovutlar yoki zaif gruntlar yoʻllarda choʻkishlarni tezlashtiradi va avtomobil yoʻllarining xizmat muddatini kamaytiradi. 2-rasm. Yo‘l poydevorining noto‘g‘ri loyihalanishi 3. Ogʻir yuk avtomobillarini harakati Yuqori ogʻirlikka ega yuk mashinalari avtomobil yoʻllarda doimiy harakatlanishi natijasida yoʻl qoplamasiga bosim ortadi, Bu esa yoʻl poyi va yoʻl toʻshamasining qatlamlariga taʼsir etib, ularni choʻkishiga olib keladi. Ogʻir yuk avtomobillari harakat qiladigan avtomobil yoʻllarida choʻkishlar va gʻildirak izi kabi muammolari tez-tez uchrab turadi. 3-rasm. Avtomobil yo‘llarida og‘ir yuk tashish oqibatlari. 4. Geologik va tabiiy sharoitlar. Baʼzi hududlarda geologik sharoitlar ham yoʻl choʻkishlariga sabab boʻlishi mumkin. Masalan, suvga toʻyingan tuproqlar, qiyalik yoki yer osti suvlari darajasining yuqoriligi avtomobil yoʻllari uchun xavf tugʻdiradi, Ayniqsa suv oʻtkazuvchanlik darajasi kam boʻlgan joylarda choʻkish xavfi ortadi. Выпуск журнала №-27 Часть–2_Июнь –2025 45 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 4-rasm. Geologik va tabiiy sharoitlar(kuchli yomgʻirlar, karst hodisalar va zilzilalar)ning yoʻlga taʼsiri. XULOSA VA TAVSIYALAR: Yuqoridagi muammo va kamchiliklarni inobatga olgan holda quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi. Avtomobil yo‘llardagi cho‘kishlarning oldini olish uchun bir qator texnik va muhandislik chora-tadbirlari qo‘llaniladi. Quyida eng samarali usullar keltirilgan: 1. Drenaj tizimlari avtomobil yoʻlning suvdan himoyalanishida muhim roʻl oʻynaydi. Yoʻl poydevorini suvdan himoya qilish uchun zamonaviy, kam xarajatli va usti yopiq suv qochirish(drenaj) tizimlarini oʻrnatish lozim. Bu tizimlar ortiqcha yomgʻir va erigan qor suvlarini tezda oqizishga yordam beradi, avtomobil yoʻlidagi katta hajimdagi axlatlarni suv qochirish tizimiga kirib ketmasligi taʼminlanadi va yoʻl poyi va toʻshamasini qatlamlarning yemirilishini oldini oladi. Выпуск журнала №-27 Часть–2_Июнь –2025 46 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 5-rasm. Drenaj tizimlarini takomillashtirish. 2. Avtomobil yoʻllarini qurishda yuqori sifatli va mustahkam togʻ jinslaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Masalan, yuqori darajada zichlangan asfaltbeton va zamonaviy yoʻl qurilish materiallaridan geosentetik, georeshotkalardan qatlamlar orasida qoʻllash foydalanish yoʻlning uzoq muddatli xizmat qilishini taʼminlaydi. Shuningdek, poydevor qatlami uchun maxsus mustahkamlovchi qatlamlardan foydalanish tavsiya etiladi. 6-rasm. Yo‘lning yuk ko‘tarish qobiliyatini hisobga olish va to‘g‘ri kanstruksiya tavsiya etish. 3. Yuk tashish hajmi katta boʻlgan avtomobil yoʻllari uchun mahsus qurilish texnologiyalari va mustahkam togʻ jinslarini tanlanishi lozim. Yoʻl poyi va yoʻl toʻshamasini qatlamlari yuk koʻtarish qobiliyatiga mos ravishda loyihalanishi kerak. Oʻzbekiston Respublikasiga kirib kelayotgan tranzit yuklarni tashishda hajmini nazorat qilish orqali avtomobil yoʻllarning deformatsiyaga uchrashi, buzilishlari va choʻkishiga qarshi chora koʻrilishi lozim, buning uchun esa Выпуск журнала №-27 Часть–2_Июнь –2025 47 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Davlatimizga chegara postlariga ogʻir yuk avtomobillarning ogʻirligi(vazni)ni oʻlchovchi tarozilarni oʻrnatish tavsiya etiladi. 7-rasm. Ogʻir yuk avtomobillarning vaznini oʻlchash jarayoni. Avtomobil yoʻlni qurilishidan avval hududning geologi