CHAQALOQLIK VA GO’DAKLIK DAVRIDA PSIXIK TARAQQIYOT

Аннотация

В данной статье рассматриваются ключевые аспекты физического и психического развития ребёнка в младенческом возрасте. Анализируются такие факторы, как рост, терморегуляция, пищеварение, развитие скелета и формирование психики. Статья будет полезна родителям и педагогам. Abstrac: This article explores key aspects of a child's physical and psychological development during infancy. It analyzes factors such as growth, thermoregulation, digestion, skeletal development, and the formation of psychological states. The article provides useful insights for parents and educators. Kalit so‘zlar:chaqaloqlik, jismoniy rivojlanish, psixik rivojlanish, skolioz, ona suti, bolalar salomatligi Ключевые слова: младенец, физическое развитие, психическое развитие, сколиоз, грудное молоко, здоровье ребёнка Keywords: infant, physical development, psychological development, scoliosis, breast milk, child health Выпуск журнала №-27 Часть–2_Июнь –2025 219 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Chaqaloqlik davri — bolaning tug‘ilgandan bir yoshgacha bo‘lgan bosqichi bo‘lib, uning jismoniy va psixik jihatdan eng tez rivojlanadigan davridir. Bola bu davrda tashqi muhitga moslasha boshlaydi, ichki organlar faoliyati mustahkamlanadi va aqliy faoliyatining dastlabki bosqichlari shakllanadi. Jismoniy rivojlanish.Yangi tug‘ilgan chaqaloqning o‘rtacha vazni 2800–3500 g, bo‘yi esa 45–52 sm bo‘ladi. Birinchi yilda uning vazni 2–3 barobar oshadi. Tana haroratini idora qilish qobiliyati hali rivojlanmagan bo‘ladi. Ovqat hazm qilish tizimi zaif rivojlanganligi sababli, bu davrda eng yaxshi oziq ona suti hisoblanadi. Suyak tizimi ham juda yumshoq bo‘lib, noto‘g‘ri parvarish skelet muammolariga olib kelishi mumkin. Masalan, noto‘g‘ri yotqizish yoki ushlash natijasida skolioz (umurtqa qiyshayishi) rivojlanishi ehtimoli mavjud. Psixik rivojlanish.Chaqaloqlik davrida bola dunyoni sezgi organlari orqali anglay boshlaydi. Bola onasining ovozi, yuzi, hidini tanib oladi. Bu davrda gaplashish, musiqiy ta’sirlar, teginish orqali emotsional bog‘lanishlar kuchayadi. Psixik rivojlanishdagi ilk bosqichlar aynan chaqaloqlik davrida poydevor bo‘ladi. Pedagogik va psixologik tavsiyalar Bolaning har kuni o‘z vaqtida ovqatlantirilishi va uxlashi muhim. Jismoniy faollik (harakat, suzish, massaj) skelet va mushak rivoji uchun foydalidir. Bolaga ovoz chiqarib gapirish, o‘yinchoqlar bilan shug‘ullanish psixik rivojlanishni tezlashtiradi. Skolioz va boshqa holatlarning oldini olish uchun ortopedik nazorat zarur. Inson psixikasining shakllanishi hayotining dastlabki yillarida — ayniqsa chaqaloqlik (0–1 yosh) va go‘daklik (1–3 yosh) davrlarida nihoyatda jadal kechadi. Bu bosqichlarda bola organizmi va ongining shakllanishi, atrof-muhit bilan o‘zaro aloqasi asosida psixik funksiyalarning boshlang‘ich asoslari yaratiladi. Psixologik nazariyalar, jumladan L.S. Vygotskiy, J. Piaget, Erik Erikson va boshqa olimlar tomonidan bu davrlar inson ruhiy taraqqiyotining poydevori sifatida e’tirof etiladi. Chaqaloqlik davrida psixik taraqqiyot (0–1 yosh) Выпуск журнала №-27 Часть–2_Июнь –2025 220 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Sensor-motor rivojlanish (J. Piaget):Piagetga ko‘ra, chaqaloqning psixik rivojlanishi sensor-motor bosqich bilan boshlanadi. Bola o‘zining sezgi organlari va harakatlari orqali dunyoni o‘rganadi. Dastlabki oylarida reflektor harakatlar ustun bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan faol sezgi-motor koordinatsiyasi shakllanadi. Ijtimoiy aloqaning boshlanishi:2–3 oylikdan bola ijtimoiy tabassum bilan javob qaytara boshlaydi. Bu — kattalar bilan emotsional aloqa shakllanishining ilk bosqichidir. Vygotskiy fikricha, aynan bu ijtimoiy munosabatlar orqali psixik faoliyat yuksak shakllarga o‘tadi. Nutqqa tayyorgarlik: Chaqaloq turli tovushlarni eshitib, ularni ajrata boshlaydi. Balog‘atga yetmagan nutq – lalling, keyinchalik babillashuv shaklida paydo bo‘ladi, bu esa keyingi bosqichda faol nutq rivojlanishiga tayyorgarlikdir. Goʻdaklik davrida psixik taraqqiyot (1–3 yosh) Nutq va tafakkur taraqqiyoti: Bu davrda bolaning faoliyati va fikrlashi katta o‘zgarishga yuz tutadi. So‘z boyligi ortadi, oddiy gaplar tuziladi. Vygotskiy bu jarayonda nutq va tafakkur birlashuvi haqida gapiradi. Bola atrof-muhit bilan aloqa qilishda so‘zlardan foydalana boshlaydi. Faoliyatning yetakchi turi – predmetli faoliyat (Elkonin): Go‘daklik davrida bola o‘yinchoqlar bilan o‘zaro harakat orqali atrofni o‘rganadi. U harakat qilib, tahlil qiladi, sabablilik aloqalarini anglaydi. Bu holat J. Piaget tomonidan "old-operatsion fikrlash" bosqichi sifatida izohlanadi. Shaxsiy ong va “Men” tushunchasi shakllanishi: yoshga yaqin bola o‘zini “men” sifatida anglay boshlaydi. Bu o‘ziga xos o‘zlik hissining paydo bo‘lishidir. Bu esa bola tomonidan mustaqillik istagining kuchayishiga olib keladi. Erikson bo‘yicha bu davr “avtonomiya vs. sharmandalik” bosqichidir. Rivojlanishga ta’sir etuvchi omillar Kattalarning psixologik munosabati: mehr, e’tibor, til o‘rgatishdagi faol qatnashish. Ijtimoiy muhit: oilaviy sharoit, madaniy qadr