Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
OG`ISHGAN XULQ TURLARINING PSIXOLOGIK TASNIFI
Rajabova Visola Sadriddinovna
Современное образование и развитие · 2025
Аннотация
Og`ishgan xulqning alohida turlarini ajratish va ularni o`xshash belgilar bo`yicha tizimlashtirish garchi ilmiy tahlil maqsadida oqlangan bo`lsa-da, shartli hisoblanadi. Ryeal hayotda alohida shakllar ko`pincha uyg’unlashadi yoki kesishadi, og`ishgan xulqning alohida aniq qoliplari individual bo`yalgan va takrorlanmas bo`ladi. Kalit so’zlar: Psixologik tasniflar, og`ishgan xulq turlari, axloq oqibati, nostandart va destruktiv axloq, axloqsizm, og`ishgan xulqining ko`rinishlari. Psixologik yondoshuv shaxsning og`ishgan xulqidagi alohida ko`rinishlarni ijtimoiy-psixologik tafovutini ajratishga asoslangan. Psixologik tasniflar quyidagi myezonlar asosida quriladi: buzilgan me'yor turi; axloq va uning motivatsiyada psixologik maqsad; ushbu axloq oqibati va u keltirgan zarar; axloqning shaxsiy-uslubiy tavsifnomasi. Psixologik yondoshuv doirasida og`ishgan xulqning turli tipologiyasidan foydalaniladi. Ko`pchilik mualliflar, masalan, Yu.A. Klyeybyerg axloqiy deviatsiyaning uchta asosiy guruhini ajratadi: salbiy (masalan, giyohvand moddalar iste'mol qilish), ijobiy (masalan, ijtimoiy ijodkorlik) va ijtimoiy-xolis (masalan, tilanchilik). Shaxs og`ishgan xulqining ko`rinishlarini tizimlashtirishning birmuncha to`liq va qiziqarli variantlaridan biri bizning nazarimizda S.P. Korolyenko va T. A. Donskix ga tegishli. Mualliflar barcha axloqiy deviatsiyani ikkita katta guruhga bo`ladilar: nostandart va destruktiv axloq. Nostandart axloq tafakkurning yangi shakli, yangi qoyalar, shuningdek, axloqning ijtimoiy steryeotiplari doirasidan Выпуск журнала №-27 Часть–3_Июнь –2025 170 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT chiquvchi harakatlarga ega bo`lishi mumkin. Bunday shakl garchi aniq tarixiy sharoitlarda qabul qilingan me'yorlardan chetga chiqsa- da, biroq jamiyatning kelgusidagi rivojlanishida ijobiy rol o`ynovchi faollikni ko`zda tutadi. Nostandart axloqqa misol qilib, novatorlar, inqilobchilar, oppozitsionyerlar, bilimning qaysidir soxasini ilk ochuvchilarni keltirish mumkin. Ushbu guruh qat'iy ma'noda og`ishgan xulq deb tan olinishi mumkin emas. Destruktiv axloq tipologiyasi uning maqsadlariga muvofiq tiziladi. Bir xolatda bu ijtimoiy me'yorlarni (qonuniy, ma'naviy-yetuk, madaniy) buzishga yo`naltirilgan tashqi destruktiv maqsadlar va munosib ravishda tashqi destruktiv axloq. Ikkinchi qolda – shaxsning o`zini dezintyegratsiyaga yo`naltirilgan ichki destruktiv maqsadlar, uning ryegryessi va munosib ravishda ichki dyestruktiv axloq. Tashqidestruktiv axloq, o`z navbatida, addiktiv va antiijtimoiyga bo`linadi. Addiktiv axloq reallikdan kyetish va istalgan hissiyotni olish maqsadida maxsus faollik yoki qandaydir moddalardan foydalanishni ko`zda tutadi. Antiijtimoiy axloq mavjud qonun va boshqa odamlar huquqlarini qonunga qarshi, asotsial, axloqsiz- byeadab axloqlar shaklida buzuvchi harakatlardan iborat. Ichki dyestruktiv axloq guruhida S.P.Korolyenko va T.A.Donskix quyidagilarni ajratadilar: suitsid, konformistik, nartsissik, fanatik va autik axloq. Suitsid axloq o`z-o`zini o`ldirishning yuqori xavfi bilan xaraktyerlanadi. Konfor- mistik – individuallikka muqtoj, faqat tashqi avtorityetga yo`naltirilgan axloq. Nartsissik – shaxsiy buyukligi tuyqusi bilan boshqariladi. Fanatik – qandaydir qoya, nuqtai nazarga ko`r-ko`rona byerilgan shaklda yuzaga chiqadi. Autistik – odamlar va atrofdagi harakatlardan byevosita chyegaralanganlik, shaxsiy fantaziyasi olamiga sho`nqiganlikda ko`zga tashlanadi Dyestruktiv axloqning barcha sanab o`tilgan shakllari, olimlar fikriga ko`ra, qayot sifatining yomonlashishi, o`z axloqiga tanqidni pasaytirish, kognitiv xatolar (sodir bo`lganlarni qabul qilish va tushunishda) o`z-o`zini baholash va hissiy Выпуск журнала №-27 Часть–3_Июнь –2025 171 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT buzilishlar kabi dyeviant myezorlarga javob byeradi. Nihoyat, ular katta eqtimol bilan shaxsning yakkalanib qolishigacha bo`lgan ijtimoiy moslashmasligiga olib kyeladi. Psixologik adabiyotlarda shaxs og`ishgan xulqining ko`rinishlarini tasniflashda boshqa yondoshuvlarni ham uchratish mumkin. Kelgusida biz axloqiy og’ishlarning og`ishgan xulqning salbiy oqibatlari va buzilgan mye'yor ko`rinishlari kabi yetakchi mezonlarga asoslangan shaxsiy tasnifimizga suyanamiz. Sanab o`tilgan mezonlarga muvofiq og`ishgan xulqning uchta asosiy guruhini ajratamiz: antiijtimoiy (delinkviyent) axloq, asotsial (axloqsiz) axloq, autodyestruktiv (o`z-o`zini parchalovchi) axloq. Antiijtimoiy (delinkvyent) axloq – bu qonun mye'yorlariga qarshi chiquvchi, ijtimoiy tartib va atrofdagi odamlar farovonligiga xavf soluvchi axloq. U qonunchilik bilan taqiqlangan istalgan harakat yoki harakatsizlikni o`z ichiga oladi. Katta odamlar (18 yoshdan kattalar) da dyelinkvyent axloq, ayniqsa, o`z ortidan jinoiy yoki fuqarolik javobgarligi va tyegishli jazoni boshlab kyeluvchi qonunbuzarlik shaklida namoyon bo`ladi. O`smirlarda (13 yoshdan boshlab) dyelinkvyent axloqning quyidagi turlari ustunlik qiladi: byezorilik, mayda o`qrilik, o`qrilik, vandalizm, jismoniy zo`rlik, giyo
Доказательный фрагмент
«Og`ishgan xulqning alohida turlarini ajratish va ularni o`xshash belgilar bo`yicha tizimlashtirish garchi ilmiy tahlil maqsadida oqlangan bo`lsa-da, shartli hisoblanadi.»
Образец извлечения
Демо-превьюOg`ishgan xulqning alohida turlarini ajratish va ularni o`xshash belgilar bo`yicha tizimlashtirish garchi ilmiy tahlil maqsadida oqlangan bo`lsa-da, shartli hisoblanadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- axloqsizm, og`ishgan xulqining ko`rinishlari., axloq oqibati, nostandart va destruktiv axloq, Psixologik tasniflar, og`ishgan xulq turlari
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025