SANOAT GAZNI QAYTA ISHLASH KORXONALARIDAN AJRATIB OLINADIGAN KISLOTALI GAZLAR VA ULARNI TOZALASHNI SAMARALI USULLARI

Аннотация

Maqolada turli konlardan qazib olingan kislotali gazlar va ularni tozalashning samarali usullariva turli absorbentlar ularning absorbsion xususiyatlari to‘g‘risidar ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: absorbsiya,adsorbsiya, Monoetanolamin (MEA),Dietanolamin (DEA), MDEA (Metildiethanolamin), absorber, regenerator Zamonaviy ilm-fan, aynan, kimyo sohasi sotsial hayotimizning hech qanday vositalarsiz ishlab chiqarish kuchiga aylanganiga e'tiroz qiladigan hech kim yo'q, lekin hamma ham texnologiya mavjud bo'lgani uchun kimyo ishlab chiqaruvchi kuchga aylanganini tushunmaydi. Agar texnologiya, ya'ni xom ashyo tomonidan qo'yilgan iqtisodiy va ijtimoiy talablarni takidlagan holatda, dastlabki ashyolarni katta miqdordagi mo'ljallangan mahsulotga ximiyaviy qayta ishlash metodi chiqarilmagan bo'lsa, hattokieng muhim yangilik amaliyotda qo'llanilmay qolishi mubolag’a emas . Materiallar, shuningdek, xom ashyoning cheklangan imkoniyatlari, energiya, tarkibiy materiallar va boshqalar. Kimyoviy texnologiya jarayonlari ko'plab olimlar tomonidan belgilanadi. Tarjimadagi texnologiya hunarmandchilik (kasb) fanini anglatadi. Mendeleyev tomonidan berilgan ta'rif zamonaviylikka to'liq mos keladi: "texnologiya-bu tabiiy mahsulotlarni inson hayotida zarur (zarur yoki foydali) mahsulotlarga aylantirishning eng qulay (ya'ni inson kokteyli va tabiiy energiya turlarini kamaytirish) usuli haqidagi ta'limot. Texnologiyaning vazifasi qo'llaniladigan usullarning eng qulayini tanlash (belgilangan shartlar va joylashuvga qarab) va har qanday mulk va shakldagi eng arzon mahsulotni etkazib berish bo'lib qolmoqda. Выпуск журнала №-27 Часть–3_Июнь –2025 254 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ushbu ta'rif zamonaviy tushunchaga to'liq mos keladi. Hozirgi vaqtda kimyoviy texnologiya bilim va amaliy ishlarning eng muhim sohasi hisoblanadi. Unda oltingugurt (IV)oksidi va sulfat kislota bug'lari bo'lgan gaz qoldiqlari biroz xavfli bo'lgan dastlabki ashyoni ximiyaviy usulda qayta ishlashni nazorat qiladi.Oltingugurt(IV) oksidi Oltingugurt (VI) oksidiga aylantirilganda, kunlik ecosferaga 14-16 tonna oltingugurt(IV-VI) oksidlari haydaladi. Aholi punktlarida havoga chiqariladigan zaxarli moddalar chiqindilarini kamaytirsh maqsadida uzunligi 175-255 m bo'lgan quvurlar qurilgan. Ammo, ushbu chora chiqindilar sonini kamaytirmaydi, balki zaxarli maydonning kengligini oshiradi. Kislotali gazlarni ajratib olish usullari quyidagilar: aminli tozalash (absorbsion), fizik absorbsion, membranali ajratish, qattiq adsorbentlar bilan tozalash usullari. Shulardan aminli tozalash usulini ko’rib chiqamiz Aminli tozalash (Absorbsion) eng keng tarqalgan usul — gazni amin eritmasi orqali yuvish. Buning uchun kerakli reaktivlar: Monoetanolamin (MEA) Dietanolamin (DEA) MDEA (Metildiethanolamin) Reaksiya quyidagicha ketadi: Jarayon quyidagi bosqichlarda ketadi: 1. Absorberda kislotali gazlar amin eritmasida yutiladi 2. Regenerator (stripper)da eritma qizdirilib gazlar ajratib olinadi 3. Tozalangan amin yana aylanishga yuboriladi Eng keng tarqalgan gazsimon ifloslantiruvchi moddalarni kimyoviy tozalashni ko'rib chiqing. Sulfat (IV) kislotani uning adsorbsiyasi va kimyoviy o'zaro ta'siriga asoslangan holda ushlashning 60 dan ortiq turli usullari taklif qilingan. Biroq, ularning barchasi bir vaqtning o'zida ishlamaydi va iqtisodiy jihatdan foydali emas. Eng keng tarqalgan usullardan biri oltingugurt oksidi IV ni ohak orqali singdirishga asoslangan, ammoniy sulfit-gidrosulfit eritmasi natriy aluminatning ishqoriy eritmasi orqali. Выпуск журнала №-27 Часть–3_Июнь –2025 255 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Katalitik usulda oltingugurt oksidi (IV) ning vannadiy oksidi (V) bilan oksidlanishi ham eng ko'p ishlatiladigan usullardan biridir. Birinchisidan tashqari barcha usullar qo'shimcha mahsulotlar beradi. 0,1- 0,15% CO bo'lgan gazlarni tozalash uchun ohak usulidan foydalanish iqtisodiy 2 jihatdan foydalidir va IV-oltingugurt oksidi miqdori ko'paygan holda ammiak- avtoklav, sulfit-ammoniy gidrosulfitdan foydalanishga asoslangan ammiak-tsiklik usullardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Tabiiy(CH ) gazni amin bilan tozalash. Nordon (kislotali) gazlarni (H S va 4 2 CO ) tabiiy gaz oqimidan ajratish zarurati ularning suv borligida, ayniqsa yuqori 2 haroratlarda korroziyaga uchrashi, shuningdek metan qazib olish qismida karbonat angidrid kristallogidratlari paydo bo'lishiga bog'liq. Tabiiy gazni nordon komponentlar aralashmalaridan ajratish protsessi kislotali (nordon) gazlardagi changni yutish suyuqligi (kimyoviy singdirish) bilan tanlab singdirish usuli bilan amalga oshiriladi, shuning uchun so'rilgan moddalar gaz aralashmasidan suyuqlik yutuvchiga o'tkaziladi.kimyoviy birikmalar hosil bo'lishi bilan. Vodorod sulfidi hamda karbonat angidridi gazsimon moddalarining suyuq fazadagi dietanolamin (DEA) eritmasi bilan o'zaro ta'siri tufayli ushbu reaktsiyalar sodir bo'ladi R HN + H S --[R NH ]HS--[R NH ]+ + HS- 2 2 2 2 2 2 R N+ CO + H O-- R NH ]HCO --[R NH ]+ + HSO - 2 2 2 2 2 3 2 2 3 Bu yer