OYBEKNING "NAVOIY" ROMANIDA TARIXIY VA UYDIRMA OBRAZLARNING G’OYAVIY-BADIIY XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada Oybekning “Navoiy” romanida tarixiy va badiiy obrazlar uyg‘unligining g‘oyaviy-estetik talqini tahlil qilinadi. Adib o‘zining bu yirik epik asarida XV asr Movarounnahrining siyosiy, madaniy, ijtimoiy hayotini chuqur tasvirlar ekan, bir tomondan tarixiy shaxslar — Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro, Abdurahmon Jomiy kabi siymolar orqali davr ruhi, adolat, ma’naviyatni yoritadi, ikkinchi tomondan esa uydirma obrazlar orqali roman kompozitsiyasini boyitadi, asosiy g‘oyaviy-estetik mazmunni chuqurlashtiradi. Maqolada aynan ushbu obrazlarning tarixiy haqiqat bilan badiiy to‘qimaning mutanosibligi, ularning roman mazmunidagi o‘rni, yozuvchining ideologik pozitsiyasi bilan bog‘liqligi badiiy tahlil etiladi. KALIT SO‘ZLAR: Oybek, “Navoiy” romani, tarixiy obraz, uydirma obraz, badiiy haqiqat, tarixiy haqiqat, g‘oyaviy-estetik yondashuv, obrazlar uyg‘unligi, siymolar talqini, badiiy tafakkur. 1. KIRISH O‘zbek adabiyotining durdona namunalaridan biri bo‘lgan Oybekning “Navoiy” romani badiiy adabiyotda tarixiy shaxslar hayotini yoritishning eng muvaffaqiyatli namunalaridan hisoblanadi. Ushbu asar o‘zbek tarixiy roman janrida chuqur mazmun, murakkab kompozitsion qurilish va falsafiy teranlik bilan ajralib turadi. Oybek mazkur roman orqali nafaqat Alisher Navoiy siymosini, balki bir butun bir davrning ijtimoiy-siyosiy muhitini, ma’naviy-madaniy muhitini badiiy shaklda gavdalantira oldi. “Navoiy” romani o‘z vaqtida o‘zbek adabiyotida tarix va badiiyat uyg‘unligining yangicha bosqichini boshlab bergan asar sifatida baholangan. Ushbu maqolada Oybek romanida uchraydigan tarixiy va uydirma obrazlarning g‘oyaviy-badiiy talqini, ularning asardagi o‘rni, ideya va estetik Выпуск журнала №-27 Часть–4_Июнь –2025 243 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT yondashuvda tutgan mavqei xolis tahlil qilinadi. Oybek tarixiy voqealarni badiiy tasvirlashda o‘ta ehtiyotkorlik bilan yondashgani, tarixiy faktlarga iloji boricha sodiq qolgan holda, asarga zarur dramatizm, badiiy kuch, syujet dinamikasini berish uchun uydirma obrazlardan ham ustalik bilan foydalangani kuzatiladi. Bu esa romanning g‘oyaviy mazmunini chuqurlashtiradi, o‘quvchi tafakkuriga kuchli estetik ta’sir o‘tkazadi. Tarixiy roman janri o‘z mohiyatiga ko‘ra ikki muhim talabni o‘zida mujassamlashtiradi: birinchisi, tarixiy haqiqatni buzmaslik; ikkinchisi, asarni badiiy asar sifatida qiziqarli, ma’naviy o‘qimli qilish. Oybek aynan shu ikki talablarga e’tibor qaratgan holda o‘zining “Navoiy” romanida tarixiylik va badiiylikni muvozanatli uyg‘unlashtirishga erishgan. Asarda tarixiy shaxslar — Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro, Abdurahmon Jomiy, Gadoiy, Qosim Shayxlar real tarixiy hayotda mavjud bo‘lgan, tarixiy manbalarda nomi qayd etilgan shaxslardir. Ular romandagi asosiy g‘oyaviy zaminni tashkil etuvchi tarixiy fikrlar, ijtimoiy muammolar, adolat, ilm, ma’rifat, davlat va xalq orasidagi munosabatlar masalalarini o‘zida jamlagan obrazlardir. Biroq roman faqat tarixiy shaxslardan iborat emas. Asarda kompozitsion yaxlitlik, ruhiy dramatizm, badiiy konfliktni kuchaytirish uchun Oybek bir qator uydirma obrazlarni ham kiritgan. Bu obrazlar asarning hayotiyligini oshirish, personajlar o‘rtasidagi ichki va tashqi kurashni kuchaytirish, g‘oyaviy-estetik fikrni yanada to‘liq yetkazish uchun xizmat qiladi. Masalan, Sherbobo, Zebo, Hasanali, Hamza, Mirim, Ma’rifatbek kabi obrazlar tarixiy manbalarda uchramaydi, lekin ular roman dramaturgiyasi, kompozitsiyasi va g‘oyaviy yo‘nalishi uchun nihoyatda muhim. Aynan uydirma obrazlar orqali Oybek xalq turmushi, ijtimoiy tabaqalanish, ma’naviy tanglik, ayol taqdiri, noshudlik, yolg‘onparastlik, riyokorlik kabi jamiyatdagi ko‘p qatlamli muammolarni badiiy obrazlar orqali ko‘rsatadi. Romandagi tarixiy obrazlar statik emas. Ular asar davomida badiiy inkiroz va taraqqiyotga duch keladi. Navoiyning bolalik davri, ilmga bo‘lgan ishtiyoqi, saroydagi murakkab munosabatlar, do‘stona va dushmanona kuchlar bilan kurashuvi — bular badiiy dramatizmni hosil qiluvchi muhim sahnalardir. Uydirma obrazlar esa Выпуск журнала №-27 Часть–4_Июнь –2025 244 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bu jarayonga dramatik fon yaratadi. Masalan, Sherboboning xalq orasidagi donishmandona munosabati, Ma’rifatbekning g‘amhorona kayfiyati, Hasanalining ko‘p qirrali fe’l-atvori romandagi bosh obrazlar uchun fon, ruhiy turtki, jamiyat ko‘zgusi vazifasini bajaradi. Shuni ta’kidlash joizki, Oybek tarixiy obrazlar haqida ma’lumot olishda tarixiy manbalarga murojaat qilgan: Zahiriddin Muhammad Bobur, Hofiz Tanish Buxoriy, Xondamir, V. Bartold, E. E. Bertels, Z. V. Tog‘on kabi tarixchi va sharqshunoslarning asarlaridan ilhomlangan. Ammo u romanni tarixiy izohlar to‘plamiga aylantirmagan. Asarning asosiy maqsadi o‘quvchiga tarixiy voqealarni takror berish emas, balki bu voqealar orqali ma’naviy, estetik va g‘oyaviy mushohada uyg‘otishdir. Shu bois tarixiy obrazlar hayotiy holatlarda, insoniy ziddiyatlar, axloqiy tanlovlar, shaxsiy iztiroblar fonida tasvirlanadi. Bu maqolada aynan Oybekning “Nav