UZOQ MUDDATLI AKTIVLARNING HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

the article highlights the importance of long-term assets in the economic activities of each productive enterprise, the need to adapt the definition and accounting of long-term assets to the requirements of international standards, accurately reflect their recognition and assessment in reports, and adapt the national accounting system in this regard to the level of international demand. Keywords: enterprise, long-term assets, intangible assets, product production, accounting, working capital, buildings, structures, equipment. Annotasiya: Maqolada har bir ishlab chiqarunchi korxona borki ularning xo’jalik faoliyatida uzoq muddatli aktivlar muhim ahamiyat kasb etishi, uzoq muddatli aktivlarning ta’rifi va hisobini xalqaro standartlar talablariga moslashtirish, ularni tan olish va baholanishini hisobotlarda aniq aks ettirilishi hamda bu borada milliy hisob tizimini xalqaro talab darajasiga moslashtirish lozimligi yoritilgan. Kalit so'zlar: korxona, uzoq muddatli aktivlar, nomoddiy aktivlar, mahsulot ishlab chiqarish, buxgalteriya hisobi, aylanma mablag'lar, binolar, inshootlar, uskunalar. 1. Kirish. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 fevraldagi PQ- 4611-son «Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga oʼtish boʼyicha qoʼshimcha chora-tadbirlar toʼgʼrisida»gi, 2020 yil 24 avgustdagi 507-son «Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari va unga tushuntirishlar matnini tan olish tartibi toʼgʼrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida»gi mazkur sohaga tegishli boshqa meʼyoriy- Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 94 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga buxgalteriya hisobi ob’yekti bo’lgan aktivlar, xususan uzoq muddatli aktivlar tushunchasining iqtisodiy mohiyatini yanada chuqurroq o’rganishni, ular hisobini xalqaro hisob amaliyotidan kelib chiqib takomillashtirishni taqazo etmoqda. Shu bois bugungi kunda eng muhim masalalardan biri bu MHXS(moliyaviy hisobning xalqaro standartlari)larini o’rganish va uni joriy etish hisoblanadi. Bizning oldimizga xalqaro standartlarni o’rganish, milliy hisob tizimi bilan integrasiyalash masalasi, ta’lim sohasiga to’liq kiritish, xo’jalik yurituvchi tashkilotlarda MHXS talablari asosida hisob siyosatini ishlab chiqish, moliyaviy hisobot shakllarini xalqaro tamoyillarga asosan tayyorlash, shuningdek buxgalteriya hisobi ob’yektlari(uzoq muddatli, joriy aktivlar, majburiyatlar) hisobining konseptual asosinini takomillashtirish vazifasi qo’yilmoqda. Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida barcha resurslardan, shu jumladan uzoq muddatli aktivlardan oqilona foydalanish, hisobga olish va nazorat qilishning roli ortib bormoqda. Uzoq muddatli aktivlar-bu korxonaga joriy aktivlarning bir necha marta aylanishini amalga oshirish orqali biznes yuritishga imkon beradigan vositalar hisoblanadi. Uzoq muddatli aktivlarga asosiy vositalar (binolar, inshootlar, uskunalar va boshqalar), nomoddiy aktivlar (dasturiy ta'minot, ro'yxatdan o'tgan savdo belgilari, ixtirolardan foydalanish huquqlari va boshqalar), uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar va boshqalar kiradi.Yangi mahsulotlar ishlab chiqarish, yangi bozorlarni rivojlantirish, korxona faoliyatini kengaytirish uzoq muddatli aktivlarga sarmoya kiritishni talab qiladi. Shuning uchun ham asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar davriy modernizatsiya va almashtirishlarga muhtoj. Iqtisodiy mashhur ibora mavjud, ya’ni biz cheklangan resurslar dunyosida yashaymiz, shuni hisobga olgan holda kompaniya investitsiyalarning mumkin bo'lgan yo'nalishlari o'rtasida qiyin tanlovni amalga oshirishi kerak. Shunday ekan, korxonaning asosiy vositalari va nomoddiy aktivlaridan foydalanish samaradorligini hisobga olish va tahlil qilish va ularni moliyaviy hisobning xalqaro standartlari talablari asosida takomillashtirish bo'yicha ishlar amalga oshirilishi lozim. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 95 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2. Adabiyotlarni ko'rib chiqish. Hozirgi vaqtda uzoq muddatli moddiy aktivlarni hisobga olish masalalari bilan bog'liq ko'plab dolzarb muammolarni hal qilish bilan B. Needles, X. Anderson, A. D. Sheremet, Y. V. Sokolov, V. Y. Sokolov, M. M. Tulaxodjayeva, K. B. Urazov, S. N. Tashnazarov va boshqalar shug'ullangan. Adabiy manbalarni o'rganish shuni ko'rsatadiki, so'nggi yillarda buxgalteriya hisobi fani jahon iqtisodiy tafakkuri, xalqaro buxgalteriya tizimlari bilan integratsiya yo'lida ishonchli rivojlanmoqda. Shu bilan birga, O'zbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyoti rivojlanishining yangi sharoitlarida uzoq muddatli moddiy aktivlarni hisobga olish metodologiyasiga tizimli, kontseptual yondashuvni o'z ichiga olgan ishlar mavjud emas. Buxgalteriya hisobini takomillashtirish muammolari bo'yicha yetakchi mahalliy va xorijiy mualliflarning ilmiy ishlari, Qonunchilik va me'yoriy hujjatlar, O'zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi bo'yicha asosiy qoidalarning uslubiy hujjatlari va materiallari, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS), Amerikaning "buxgalteriya hi