EVROPA DÁSTÚRINDEGI SIMFONIYALÍQ ORKESTR: İTALIYA, FRANCIYA HÁM ROSSIYA JOLLARÍ

Аннотация

The article explores the development of the symphony orchestra in Italy, France, and Russia across different historical periods. It analyzes the specific features of orchestral practices in each country, as well as the influence of national music schools and cultural traditions on orchestral composition and sound. The study Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 213 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT highlights the key stages in the evolution of the symphony orchestra from the Baroque era to the modern day, identifying both similarities and differences in European orchestral traditions. Keywords: symphony orchestra, music history, Italy, France, Russia, orchestral practice, national schools, musical eras, Baroque, Classicism, Romanticism, contemporary music "Orkestr" sózi oǵan sońǵı ásirlerde salınǵan túsinikten ádewir eski. Áyyemgi Greciyada "orxeo" feyili "oynayman" degen mánisti bildirgen, al grekler orxestra dep yarım dóńgelek teatr maydanshasın ataǵan, onda hár bir tragediya hám komediyanıń zárúrli qatnasıwshısı bolǵan xor óz partiyaların ritmli háreketler menen aytqan. Jıllar ótti, ullı antik mádeniyat joq boldı, biraq sóz jasawın dawam etti. Onlap ásirler ótkennen keyin Evropada orkestr dep teatrda sazendeler jaylasqan bólmege, al keyinirek saz ásbapları ansambli hám olarda atqarıwshılardıń ózine aytıla basladı. Simfoniyalıq orkestr salıstırmalı túrde jas - ol ele tórt júz jasqa da tolmaǵan - bul muzıkalıq mádeniyattıń onlap ásirlik ómiri menen salıstırǵanda júdá az waqıt. Hár túrli muzıkalıq ásbaplarda birgelikte shertiw barlıq dáwirlerde keń tarqalǵan. Áyyemgi zamanlardan baslap ádebiyat hám súwretlew óneri, tariyxıy jazba hám estelikler bizge ertedegi muzıka ansamblleri haqqında kóplegen qızıqlı maǵlıwmatlardı saqlap qalǵan. Ertedegi muzıkalıq ansambller geyde júdá úlken kólemge iye bolǵan, al geyde kishkene bolǵan. Áyyemgi Mısırdaǵı saray ansambllerine qosıqshılar, sazendeler, ayırım jaǵdaylarda oyınshılar da kirgen. Geyde olarda 500 ge shekem qatnasıwshı bolǵan. Grekshe jazǵan ataqlı evrey tariyxshısı Iosif Flaviy "Iudey áyyemgiligi" shıǵarmasında biziń eramızǵa shekemgi I ásirdegi Palestinanıń saltanatlı diniy bayramlarınan biri haqqında aytıp bergen. Onıń aytıwınsha, onda 200 mıń qosıqshı, 200 mıń karnayshı, 40 mıń arfashı hám 40 mıń sistrshı (sistr - áyyemgi Jer Orta teńizi ásbabı, shıqıldawıq túrine kiredi) qatnasqan. Biraq, álbette, barlıq ansambllerde de bunday úlken sanlar bolmaǵan. Grek tariyxshısı Polibiy biziń eramızǵa shekemgi III ásirde Rimge óz ónerin kórsetiw ushın kelgen 13 grek fleytashısı menen bolǵan Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 214 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT kúlkili waqıyanı súwretlegen. Bunday muzıka atqarıwǵa tájiriybesiz rimliler tez arada zerigip, kewlin kóteriw ushın sıpayı muzıkantlardı óz-ara urısıwǵa májbúr etken. Orta ásir miniatyuraları bizge sayaxatshı muzıkantlardıń kishi toparlarınıń súwretlerin jetkergen. Renessans dáwirinde Florenciya hám Veneciyada saz ásbapları muzıkası bayramlarda hám kúndelikli turmısta, bay villalarda, baǵlarda hám qala kóshelerinde, kúndiz hám túnde hámme jerde jańlaǵan. Biraq bul muzıka jámáátlerin haqıyqıy simfoniyalıq orkestrler dep ataw múmkin emes. Olardıń saz ásbapları muzıkasın atqarıwı, kóbinese, qollanbalı xarakterge iye bolǵan: onıń astında oynaǵan, sap tartqan, jasırınǵan, ziyapat jasaǵan, urısqan, kewil kótergen. Bunday ansambller saz ásbaplar quramınıń turaqlılıǵı menen de, toparlarǵa anıq bóliniwi menen de ajıralıp turmaǵan. Orkestr házirgi mánisinde saz ásbapları muzıkası tek ǵana diniy máresimler hám kewilli ziyapatlardıń qatnasıwshısı bolmay qalǵanda, kompozitorlar saz ásbapları shıǵarmaların máresimge emes, al kópshilik aldında arnawlı atqarıwǵa arnap jaza baslaǵanda payda bolǵan. Bul dúnyalıq saz ásbapları muzıkasınıń payda bolıwı, jańa muzıka janrları opera, balet, oratoriya, keyinirek simfoniya, uvertyura, koncerttiń júzege keliwi menen baylanıslı. Orkestr tariyxın baslawımız múmkin bolǵan bunday shegara XVI ásir aqırı boldı. XVI ásirde skripka jaratılmaǵanda, simfoniyalıq orkestrdiń táǵdiri basqasha bolǵan bolar edi. Orkestrde áyyemgi viola hám lyutnya ústemlik etip turǵan waqıtta, Italiya, Franciya hám Tiroldiń saz ásbap sheberleri jańa muzıkalıq ásbap dóretti. Onıń sulıw, shireli úni, sheberlik imkaniyatları sazendelerdiń dıqqatın tez tartıp aldı. Skripka orkestrge kirip, violanı aqırın-aqırın qısıp shıǵardı hám orkestrdiń keyingi stilin belgilep berdi. Al XIX ásirde demli saz ásbaplarınıń: valtorna hám trubalar, fleyta hám klarnetlerdiń jetilistiriliwi orkestrdiń rawajlanıwına sheshiwshi tásir kórsetti. Dáslepki orkestrler XVII ásir basında Italiya operasında payda boldı. Demek, orkestrdiń watanı - Italiya. Orkestrdi dúziwshilerdiń biri opera janrınıń birinshi klassigi, ásbaplar tarawınıń ullı reformatorı Klaudio Monteverdi (1567-1643) edi. Onıń xizmeti sonnan ibarat boldı: ol basqa kompozitorlardan aldın orkestrdegi ayırım Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 215 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ás