“JALǴIZ MAJOR: CHAYKOVSKIYDIŃ ÚSHINSHI SIMFONIYASÍNÍŃ SIMFONIYALIQ TILINIŃ ÓZGESHELIKLERI” (Op 29 D-dur)

Аннотация

This article analyzes Tchaikovsky's Third Symphony (1875), which is the only major-key and five-movement symphony in the composer's oeuvre. The study examines its non-classical structure and connection to ballet stylistics. Additionally, a table is included for the analysis of movements and tonal schemes. Keywords: symphony, composer, multi-part, major, opera, critic. Muzıkalıq dóretiwshiliktiń hár túrli tarawlarında úlken kólemdegi bay miyras qaldırǵan ullı kompozitor hám keń kózqaraslı sheber P.I. Chaykovskiy, óziniń oylaw usılı boyınsha eń aldı menen simfonist bolǵan. Chaykovskiydiń dúnyanı dramatikalıq Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 237 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qabıllawı onıń simfonizminiń keskin qarama-qarsılıqlı xarakterin hám sońıń menen birge joqarı intellektuallıǵın anıqlaǵan. Chaykovskiydiń simfoniyalıq stili klassikalıq hám romantikalıq elementlerdiń organikalıq jaqtan bir-birine sińisiwi hám sintezi tiykarında qáliplesken. Ol romantizmniń muzıka tarawındaǵı eń qunlı jetiskenliklerin ózlestirip, insannıń ruwxıy ómiri hám onı qorshaǵan dúnyanı sáwlelendiriwdiń jańa bay múmkinshiliklerin ashqan. Sonıń menen birge, ol forma dúziwdiń hám tematikalıq materialdı islep shıǵıwdıń klassikalıq principlerine sadıq qalǵan. Onıń dóretpelerinde keshirmeniń romantikalıq kúshliligi hám muzıkalıq tildiń ayqın obrazlılıǵı Betxovenniń qatań oylaw tártibi hám birlikke umtılıw erki menen uyǵınlasqan. Usı qásiyetler Chaykovskiyge kúshli ruwxıy tolqınlanıwǵa, ótkir tásirli qarama- qarsılıqlarǵa, kóterilisler hám qulawlarǵa tolı, biraq sońında anıq dúzilisli, izbe-iz hám forması boyınsha pitken iri kólemdegi simfoniyalıq shıǵarmalar jaratıwǵa múmkinshilik bergen. Chaykovskiydiń hár bir simfoniyası - ózgeshe obrazlar hám keshirmeler dúnyası bolıp, mazmunınıń baylıǵı hám áhmiyetliligi boyınsha XIX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı rus realistlik romanına teńlesedi. Olar xronologiyalıq izbe-izlikte tuǵan tábiyat hám turmıstı lirikalıq boyalǵan poetikalıq qabıllawdan baslap, "ómir draması"na shekemgi, hátte joqarı tragediyaǵa jetkendey jolın kórsetedi. Dóretiliw tariyxı: Úshinshi simfoniyanıń jaratılıw waqtı Chaykovskiydiń ómirindegi eń jumısqa tolı dáwirlerdiń biri boldı. Ol 1866-jılı Peterburgta konservatoriya kursın pitkergennen soń, Moskva konservatoriyasında pedagogikalıq xızmetin dawam etti. Onıń júklemesi júdá úlken - háptesine 30 saatqa shekem, ol pedagogikanı unata qoymasa da, bul házirshe onıń birden-bir turaqlı tabısı bolģanlıqtan, onnan bas tarta almaydı. Biraq onıń dóretiwshilik ómiri de ǵárezsiz rawajlandı. Onıń qızıģıwshılıqları hár túrli janrlarda kórinedi. Derlik bir waqıtta ájayıp romanslar, kóp sanlı fortepiano shıǵarmaları, sonıń ishinde "Jıl pásileri" cikli dóretiledi. Moskvada hám Peterburgta "Oprichnik" operasınıń premyeraları ótkerildi, Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 238 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT "Aqquw kóli" baleti oylanbaqta, Peterburgta jazıw boyınsha jarıs járiyalanģan "Temirshi Vakula" operası ústinde jumıs baslandı. Fortepiano hám orkestr ushın birinshi koncert jazıldı. Ókinishine, bul shıǵarma dáslep baǵıshlaǵan júdá húrmetli hám súyikli úlken dostı, ájayıp pianinoshı N. Rubinshteyn onı joqarı bahalamadı hám orınlawdan bas tarttı. Biraq, 1875-jılı koncert sahnada jańlaǵan - Bostonda onı ataqlı pianinoshı hám dirijyor Gans fon Byulov, Peterburgta bolsa onsha belgili bolmaǵan pianinoshı G. Kross atqarǵan. Gúzde ótken koncerttiń premyerasın kútip, 1875-jıldıń jaz ayların Chaykovskiy ózin Úshinshi simfoniya ústindegi jumısqa baǵıshladı. Jumıstıń baslanıwı 5-iyunda kompozitor V. S. Shilovskiydiń Usovadaǵı úyinde qonaq bolǵan waqıtqa tuwra keldi. Ol awılda eski dostınıń úyinde ótkergen úsh hápteniń ishinde simfoniyanı shala tamamlap, orkestrlewge kiristi. Bul jumıstı toqtatıwǵa tuwra keldi - bir neshe qısqa muddetli, sonıń ishinde Moskva menen Kievke saparlar boldı. Orkestrlewdi Chaykovskiy 1-avgustta, Verbovka awılında jasap atırǵanda tamamladı. Bul janrdaǵı basqa shıǵarmalar arasında Úshinshi simfoniya ózgeshe ornı bar: ol jalǵız bes bólimli, yaǵnıy klassikalıq simfoniyalıq cikl dástúrlerinen formal túrde ózgeshe, sonıń menen birge Chaykovskiydiń jalģız major simfoniyası. Onda programmalıq joq, jaqtı, quwanıshlı, bir qansha súwretlew-kórkemlew xarakterindegi obrazlar basım orın iyeleydi. Ol haqqında kompozitordıń ózi bılay degen edi: "Menińshe, bul simfoniya hesh qanday ayrıqsha tabıslı ideyalardı kórsetpeydi, biraq faktura jaǵınan ol bir qádem alǵa ilgerilew. Ásirese, men birinshi bólimnen hám eki skercodan qanaatlanamam..." Simfoniyanıń premyerası 1875-jıldıń 7 (19)-noyabrinde Moskvada N. Rubinshteyn basshılıǵında ótkerildi hám ol, sınshılardıń biriniń aytıwınsha, "tıńlawshılardıń kórinerliktey zawqın keltirdi." Eki aydan aslam waqıt ótkennen keyin simfoniya Peterburgta da orınlandı, onı Mariin teatrınıń muzıkalıq basshısı, ájayıp dirijyor E. Napravnik basqardı. Chaykovskiydi onıń menen óz-ara doslıq hám húrmet sezimi baylanıstırıp turdı. Kompozitor paytaxtqa repetitsiya