“KISHI ROSSIYA” EKINSHI SIMFONIYASI: CHAYKOVSKIY DÓRETIWSHILIGINDEGI XALIQ QOSÍQLARÍ MÁSELESI HAQQINDA"

Аннотация

This article analyzes Pyotr Ilyich Tchaikovsky's Second Symphony (known as "Little Russian"). It examines the structure of the work, the use of Ukrainian folk song themes, and the evolution of its editions. Special attention is given to the finale, which is based on the theme of the folk song "Zhuravel" ("The Crane"). This material is of significant importance for the study of 19th-century Russian symphonism. Keywords: symphony, "Turna," Ukrainian folk song, folklore, editorial office, composer. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 245 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Muzıkalıq dóretiwshiliktiń hár túrli tarawlarında úlken kólemdegi bay miyras qaldırǵan ullı kompozitor hám keń kózqaraslı sheber P.I. Chaykovskiy, óziniń oylaw usılı boyınsha eń aldı menen simfonist bolǵan. Chaykovskiydiń dúnyanı dramatikalıq qabıllawı onıń simfonizminiń keskin qarama-qarsılıqlı xarakterin hám sońıń menen birge joqarı intellektuallıǵın anıqlaǵan. Chaykovskiydiń simfoniyalıq stili klassikalıq hám romantikalıq elementlerdiń organikalıq jaqtan bir-birine sińisiwi hám sintezi tiykarında qáliplesken. Ol romantizmniń muzıka tarawındaǵı eń qunlı jetiskenliklerin ózlestirip, insannıń ruwxıy ómiri hám onı qorshaǵan dúnyanı sáwlelendiriwdiń jańa bay múmkinshiliklerin ashqan. Sonıń menen birge, ol forma dúziwdiń hám tematikalıq materialdı islep shıǵıwdıń klassikalıq principlerine sadıq qalǵan. Onıń dóretpelerinde keshirmeniń romantikalıq kúshliligi hám muzıkalıq tildiń ayqın obrazlılıǵı Betxovenniń qatań oylaw tártibi hám birlikke umtılıw erki menen uyǵınlasqan. Usı qásiyetler Chaykovskiyge kúshli ruwxıy tolqınlanıwǵa, ótkir tásirli qarama- qarsılıqlarǵa, kóterilisler hám qulawlarǵa tolı, biraq sońında anıq dúzilisli, izbe-iz hám forması boyınsha pitken iri kólemdegi simfoniyalıq shıǵarmalar jaratıwǵa múmkinshilik bergen. Chaykovskiydiń hár bir simfoniyası - ózgeshe obrazlar hám keshirmeler dúnyası bolıp, mazmunınıń baylıǵı hám áhmiyetliligi boyınsha XIX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı rus realistlik romanına teńlesedi. Olar xronologiyalıq izbe-izlikte tuǵan tábiyat hám turmıstı lirikalıq boyalǵan poetikalıq qabıllawdan baslap, "ómir draması"na shekemgi, hátte joqarı tragediyaǵa jetkendey jolın kórsetedi. Dóretiliw tariyxı. Chaykovskiy ekinshi simfoniyanı 1872-jıldıń jazında jazǵan. Kompozitor bul jazdı hár qıylı jerlerde ótkizgen. Iyun ayında ol tuwısqanları Davıdovlardıń Ukrainadaǵı múlki - Kamenkada jasaǵan. Chaykovskiy ol jerge barıwdı júdá jaqsı kórgen. Onı Kamenkaǵa qarındası Aleksandra Ilinichna (dekabrist Lev Vasilevich Davıdovtıń ulına turmısqa shıqqan), onıń úlken tatıw shańaraǵı, ájayıp ukrain tábiyatı hám átiraptа úzliksiz jańlaǵan ukrain xalıq qosıqlarınıń bay aǵımı tartqan. Simfoniyanıń finalında Chaykovskiy tárepinen sheberliк penen islep shıǵılǵan "Tırna" atlı ataqlı qosıqtıń jańlaǵanı tosınnan emes. Petr Ilyich Peterburgta Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 246 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Balakirev toparınıń aǵzalarına simfoniyanı kórsetken waqıtta usı finaldıń tabıslı bolǵanın tuwısqanına jazǵan xatında aytıp, bılay dep qosımsha etken: "Bul tabıstıń abırayın men ózime emes, al atalǵan shıǵarmanıń haqıyqıy kompozitorına - Petr Gerasimovichke (Kamenka bufetshige) tiyisli dep esaplayman, ol men "Tırna"nı dóretip hám shertip atırǵan waqıtta, úzliksiz maǵan jaqınlasıp, qosılıp aytatuǵın edi." Usı nama arqalı simfoniya keyin ala "Kishi Rossiya" yamasa "tırna simfoniyası" atı menen tanılǵan. Kompozitor Kamenkadan birneshe kúnge Kievke barıp, iyulda óziniń eski dostı V. S. Shilovskiydiń úyine kóshken. Moskvaǵa tek avgusttıń ekinshi yarımında qaytqan. Bul jerde muzıka dóretiliwi tamamlanǵan. Sentyabr hám oktyabr aylarında Chaykovskiy, óziniń sózi menen aytqanda, "ásbaplastırıw menen qızǵınlıq penen shuǵıllanǵan." Simfoniyanı ol noyabr ayınıń basında pitkerip, Peterburgqa alıp barıp, sol jerdegi muzıkantlarǵa kórsetken. Konservatoriyanı pitkergennen keyin onıń Peterburgtaǵı jas talantlı kompozitorlar Balakirev, Kyui, Borodin, Musorgskiy hám Rimskiy-Korsakov penen múnásibetleri ádewir suwıq bolǵan. Balakirev toparın, basqasha aytqanda, jańa rus mektebin yamasa Qúdiretli topardı quraǵan bul muzıkantlar konservatoriyalıq oqıtıwǵa principial túrde qarsı shıqqan. Olar bul oqıtıw kompozitordı nemis úlgisine aylandırıp jiberedi, ózgesheliginen ayıradı, "ózgertedi" dep esaplaǵan. Al ózleri rus milliy muzıkası ushın gúresken, Glinka hám Dargomijskiydiń izbasarları bolǵan, rus shıǵarmalarında haqıyqıy ózlerine jaqın xalıq rus namaları jańlawı kerek dep esaplaǵan. Biraq waqıt óte kelе peterburglılar Chaykovskiydi maqullaǵan hám tikkeley qarım-qatnas baslanǵan. Soytip, Chaykovskiy toparda jańa jazılǵan simfoniyanıń bir bólimin kórsetken. "Men Peterburgta bolǵanımda Rimskiy- Korsakovtıń keshesinde finaldı oynaǵan edim hám pútkil jámáát meni quwanıshtan jırtıp jibere jazlaǵan," - dep jazǵan kompozitor aǵasına. Álbette, "topar aǵzaların" eń kóp qızıqtırǵanı xalıq qosıǵınıń qollanılıwı bolǵan. Balakirevshiler keyin de Ekinshi simfoniyanı