P.I. CHAYKOVSKIYDIŃ "QÍSQÍ ÁRMANLAR" ATLÍ BIRINSHI SIMFONIYASI: DÚZILISI HÁM MUZIKALIQ TILINIŃ TALQILAWI (Op 13. g-moll)

Аннотация

This article presents a comprehensive analysis of P.I. Tchaikovsky's First Symphony, known as "Winter Daydreams" (Op. 13, 1866). The study encompasses the structural, harmonic, and dramatic aspects of the work, examining it within the context of the development of Russian symphonic music. Special attention is given to a thorough analysis of the compositional structure of all four movements of the symphony. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 254 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Keywords: "Winter Daydreams", symphony, interpretation, musical form, Russian music, composer. Muzıkalıq dóretiwshiliktiń hár túrli tarawlarında úlken kólemdegi bay miyras qaldırǵan ullı kompozitor hám keń kózqaraslı sheber P.I. Chaykovskiy, óziniń oylaw usılı boyınsha eń aldı menen simfonist bolǵan. Chaykovskiydiń dúnyanı dramatikalıq qabıllawı onıń simfonizminiń keskin qarama-qarsılıqlı xarakterin hám sońıń menen birge joqarı intellektuallıǵın anıqlaǵan. Chaykovskiydiń simfoniyalıq stili klassikalıq hám romantikalıq elementlerdiń organikalıq jaqtan bir-birine sińisiwi hám sintezi tiykarında qáliplesken. Ol romantizmniń muzıka tarawındaǵı eń qunlı jetiskenliklerin ózlestirip, insannıń ruwxıy ómiri hám onı qorshaǵan dúnyanı sáwlelendiriwdiń jańa bay múmkinshiliklerin ashqan. Sonıń menen birge, ol forma dúziwdiń hám tematikalıq materialdı islep shıǵıwdıń klassikalıq principlerine sadıq qalǵan. Onıń dóretpelerinde keshirmeniń romantikalıq kúshliligi hám muzıkalıq tildiń ayqın obrazlılıǵı Betxovenniń qatań oylaw tártibi hám birlikke umtılıw erki menen uyǵınlasqan. Usı qásiyetler Chaykovskiyge kúshli ruwxıy tolqınlanıwǵa, ótkir tásirli qarama- qarsılıqlarǵa, kóterilisler hám qulawlarǵa tolı, biraq sońında anıq dúzilisli, izbe-iz hám forması boyınsha pitken iri kólemdegi simfoniyalıq shıǵarmalar jaratıwǵa múmkinshilik bergen. Chaykovskiydiń hár bir simfoniyası - ózgeshe obrazlar hám keshirmeler dúnyası bolıp, mazmunınıń baylıǵı hám áhmiyetliligi boyınsha XIX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı rus realistlik romanına teńlesedi. Olar xronologiyalıq izbe-izlikte tuǵan tábiyat hám turmıstı lirikalıq boyalǵan poetikalıq qabıllawdan baslap, "ómir draması"na shekemgi, hátte joqarı tragediyaǵa jetkendey jolın kórsetedi. Dóretiliw tariyxı. Birinshi simfoniya 1866-jıldıń báhári hám jazında Chaykovskiy tárepinen jazılǵan. Bul shıǵarmanıń muzıkasında kompozitordıń júdá súyetuǵın rus tábiyatınan alǵan tásirleri, Uraldaǵı uzaq Votkinsk qalashasınan ata- anası oqıw ushın Peterburgqa alıp barǵan qısqı jol haqqındaǵı balalıq dáwiriniń eske túsiriwleri sáwlelengen. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 255 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Simfoniyanı dóretiw kompozitor ushın qıyınshılıq penen ótken. Báhárde Peterburg konservatoriyasın tamamlaǵannan soń, Chaykovskiy sol waqıtta Moskva konservatoriyasınıń tiykarın salıwshısı Nikolay Rubinshteyn tárepinen professorlar qatarına shaqırılǵan. Oqıwshılar menen jumıslar kóp bolıp, kúndizgi waqıttıń kópshiligin alǵan, sonlıqtan shıǵarma jazıw ushın tek tún ǵana qalǵan. Kompozitor túnde islew ádetin jaqtırmaǵan, onıń ústine názikshe densawlıǵı da buǵan jol qoymaǵan. Kúshli sharshawı tez arada nerv buzılıwına alıp kelgen. Biraq, sentyabrde Chaykovskiy simfoniyanı tamamlap, onı óziniń burınǵı muǵallimleri - Peterburg konservatoriyası professorları A. Rubinshteyn hám N. Zaremblardıń bahalawına usınǵan. Olar óz pitkeriwshisiniń birinshi simfoniyalıq shıǵarmasın qattı sınǵa alıp, Chaykovskiy úmit etken Rus muzıka jámiyetiniń koncert baǵdarlamalarına kirgiziwden bas tartqan. Peterburgtan qaytqannan soń, kompozitor simfoniyanı qayta islewge kirisken. Ekinshi redakciyası noyabr ayında tamamlanǵan, biraq ol da maqullanbaǵan. Premyera belgisiz waqıtqa keshiktirilgen. Chaykovskiy tek Moskva hám Peterburgta eki ortanǵı bólimniń atqarılıwın shólkemlestire alǵan, biraq bul derlik itibarǵa alınbaǵan. Tek ǵana belgisiz qalǵan bir sınshı (ol A. D. degen inisiallar menen qol qoyǵan, izertlewshiler bunı anıqlap bilmegen - shaması, ol muzıkant emes, al bilimli háwesker bolsa kerek) bılay dep jazǵan: "Biz bul salqın qabıllawdıń (orınlanǵan úzindilerge qaratqan) sebebin túsine almaymız, sebebi simfoniya sózsiz jetiskenliklerge iye. Ol joqarı dárejede melodiyalı hám ajayıp sazlanǵan: ásirese, adajio bizge unadı: ol pútkilley rus xarakterine iye bir temadan quralǵan, onda rus qosıǵınıń janıńdı tartatuǵın sazı esitiledi. Soǵan qaramastan, tema pútkilley ózgeshe." Adajioda eki tema bar ekenligi haqqındaǵı qátelikke qaramastan, bul pikirlew hayran qalarlıq dárejede sezgir bolıp, jalǵız pikirlew bolıp qalǵan. Professionallarda bolsa kórsetilgen muzıka qızıqtırmaǵan. Simfoniyanıń tolıq kórinisindegi premyerası tek 1868-jıldıń 3 (15) fevral kúni Moskvada, N.G.Rubinshteyn basshılıǵındaǵı RMJ(Rus muzıka jámááti)nıń segizinshi simfoniyalıq jıynalısında bolıp ótken. Biraq bul orınlaw jalǵız márte bolıp Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 256 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qalǵan. Oǵan sınshılar da pikirlew bildiriwdi kerek dep tappaǵan. Simfoniya