ÓZBEKSTAN HÁM QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNDA SIMFONIYALÍQ ORKESTR RAWAJLANIWÍNÍŃ MILLIY ÓZGESHELIKLERI

Аннотация

This article explores the history and development of the symphony orchestra in Uzbekistan and Karakalpakstan. It examines the formation of orchestral art in these regions, the influence of the Soviet musical system, the contribution of national composers and conductors, as well as the role of music education institutions. Special attention is given to the cultural significance of the symphony orchestra in shaping the modern musical life of the republic. The study highlights both shared trends and regional features in the evolution of orchestral music. Keywords: symphony orchestra, Uzbekistan, Karakalpakstan, music culture, music history, national traditions, orchestral art, composers, music education, cultural development Ózbekstan Respublikasınıń Milliy simfoniyalıq orkestri (Ózbekistan Milliy Simfonik Orkestri) - bay tariyxqa iye, xalıqaralıq maydanda tán alınǵan mámleketimizdiń tiykarģı simfoniyalıq jámááti. Orkestrdiń shólkemlestirilgen rásmiy sánesi 1937-jıl 1-dekabrde Ózbek mámleketlik filarmoniyası janında kishi simfoniyalıq jámáát dúzilgen waqıt bolıp esaplanadı. Biraq orkestrdiń birden-bir professional ansambl sipatında tolıq qáliplesiwi 1938-jılı filarmoniya dúzilmeleri keń kólemde qayta shólkemlestirilgennen keyin juwmaqlandı. Ullı Watan urısı jıllarında orkestr quramı Leningrad konservatoriyasınan kóshirilgen muzıkantlar esabına ádewir bekkemlenip, jańa atqarıwshılıq dárejege kóterildi. 1986-jılı Ózbek mámleketlik filarmoniyası jańa atama - M.Qoriyoqubov atındaǵı Ózbek mámleketlik koncert filarmoniya birlespesi dep ataldı. Ózbekstan Respublikası Milliy simfoniyalıq orkestriniń házirgi statusı jámáátke 1998-jılı óz aldına shólkem - Mámleketlik unitar kárxana bolǵan waqıtta berildi. Orkestr uzaq jıllar dawamında mıńlaǵan koncertler berip, eń áhmiyetli mámleketlik ilajlarda, xalıqaralıq festivallarda hám úlken kólemli mádeniy waqıyalarda qatnastı. Jámááttiń eń áhmiyetli jetiskenlikleri: - Ózbekstan Ǵárezsizligi kúnin bayramlawda belsene qatnasıw (1991-jıldan), sonıń ishinde, saltanatlı ilajlar ushın muzıkalıq baǵdarlamalar hám studiyalıq jazıwlardı tayarlaw; Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 274 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT - 2005 hám 2010-jıllarda Shanxay birge islesiw shólkeminiń sammitlerinde óner kórsetiw, Tashkenttiń 2200 jıllıǵın nıshanlaw hám YUNESKO qáwenderliginde ótkeriletuǵın basqa da ilajlarda qatnasıw; - Ankara qalasında ótkerilgen XV Xalıqaralıq simfoniyalıq muzıka festivalında (Túrkiya, 1998-jıl) Bas juldını jeńip alıw; - Tailandtaǵı gastrol (1999-jıl), bul jerde orkestr Tailand patshasınıń yubileyine baǵıshlanǵan saltanatlarda qatnastı; - Evropa hám Aziya mámleketleri, sonıń ishinde, Germaniya, Franciya, Italiya, Rossiya, Túrkiya hám basqa da mámleketler boylab kóplegen koncert saparları. Orkestr dúnyanıń jetekshi atqarıwshıları hám dirijyorları - Mstislav Rostropovich, Vladimir Spivakov, Emil Gilels, Kurt Mazur, Isaak Stern, Leonid Kogan, David Oystrax hám basqa da kóplegen dańqlı sazendeler menen birge islesti. Bunnan tısqarı, jámáát Ózbekstan Respublikası mámleketlik gimniniń hám Qaraqalpaqstan Respublikası gimniniń birinshi atqarıwshısı boldı. Orkestr jumısınıń eń áhmiyetli baǵdarı ózbek kompozitorları dóretpelerin úgit-násiyatlawdan ibarat. Koncert baǵdarlamalarında Muxtar Ashrafiy, Ikram Akbarov, Rustam Vildanov, Turab Qurbanov, Mirsadıq Tajiev, Mansur Burxanov hám basqa da belgili dóretiwshilerdiń shıǵarmaları turaqlı jańlap turadı. Ásirese, shıǵarmaları repertuarǵa kirgizilip atırǵan jas ózbek kompozitorların qollap- quwatlawǵa ayrıqsha dıqqat awdarılmaqta. Orkestr milliy muzıka menen birge Iogann Sebastyan Bax, Lyudvig van Betxoven, Volfgang Amadey Mocart, Pyotr Chaykovskiy, Sergey Raxmaninov, Dmitriy Shostakovich, Sergey Prokofev sıyaqlı dúnya klassikasınıń dúrdanaların atqaradı. Orkestrge 1998-jıldan berli Ózbekstan xalıq artisti, xalıqaralıq sıylıqlardıń iyesi, kórkemlik basshısı hám direktor lawazımlarında islep atırǵan Ismayıl Jálilov basshılıq etpekte. Bas dirijyorlar hár qıylı jıllarda: - Anvar Ergashev (Ózbekstanǵa miyneti sińgen kórkem óner ǵayratkeri); - Vladimir Neymer; Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 275 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT - Aziz Shohakimov (dúnyadaǵı eń jas dirijyorlardan biri); - Álibek Qabduraxmanov; - Kamoliddin Urinbaev hám basqalar boldı. Ásirese, dúnyada birinshi balalar dirijyorlıq klasın shólkemlestirgen professor Vladimir Neymerdiń tárbiyalanıwshısı Aziz Shohakimov ayrıqsha dıqqatqa ılayıq. 12 jasında oqıwdı baslaǵan Shohakimov 16 jasında Vladimir Spivakov tárepinen Rossiya Milliy filarmoniya orkestrine stajirovkaǵa shaqırılǵan. Házirgi waqıtta ol abıraylı xalıqaralıq sıylıqlardıń iyesi, Vladimir Spivakov xalıqaralıq qayırqomlıq qarejatınıń stipendiantı bolıp tabıladı. Orkestr jaslar ushın koncertler hám jámiyetlik áhmiyetke iye joybarlardı shólkemlestirip, belsendi túrde aǵartıwshılıq hám qayırqomlıq jumısların alıp barmaqta. Jámáát dúnyanıń jetekshi orkestrleri menen birge islesiw, birgeliktegi baǵdarlamalarda qatnasıw a