ROSSIYA MENEN ÓZBEKSTANDAǴÍ SIMFONIYALÍQ ORKESTR: QÁLIPLESIWI, RAWAJLANÍWÍ HÁM DÁSTÚRLERI

Аннотация

This article explores the development and characteristics of the symphony orchestra in Russia and Uzbekistan. It analyzes the impact of historical, cultural, and educational factors on the formation of orchestral traditions in both countries. Particular attention is given to the role of national composers, government support, and interaction with global musical trends. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 285 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Keywords: symphony orchestra, Russia, Uzbekistan, musical culture, music history, orchestral art, national traditions, comparative analysis, composers, music education. Rossiya simfoniyalıq orkestrleri dúnya muzıka mádeniyatında ayrıqsha orın iyelep, jergilikli muzıka kórkem óneriniń bay dástúrlerin saqlawshı hám dawam ettiriwshi bolıp esaplanadı. Olardıń tariyxı XIX ásir aqırınan baslanıp, mámlekettegi siyasiy, sociallıq hám mádeniy ózgerislerdi sáwlelendirgen hár túrli rawajlanıw basqıshların óz ishine aladı. Rossiyada simfoniyalıq muzika XVIII ásirde rawajlana baslaǵan bolsa da, birinshi professional orkestrler XIX ásir aqırında payda boldı. 1882-jılı Sankt- Peterburgta Nikolay Rimskiy-Korsakov basshılıǵında Rus simfoniyalıq orkestri dúzilip, ol rus kompozitorları shıǵarmaların orınlaytugın dáslepki jámáátlerden biri boldı. 1896-jılı Moskvada Moskva simfoniyalıq orkestri shólkemlestirilip, ol keyinirek P.I.Chaykovskiy atındaǵı úlken simfoniyalıq orkestrdiń dúziliwine tiykar boldı. Bul jámáát simfoniyalıq muzıkanı Rossiyada hám shet ellerde keń tarqatıwda tiykarǵı rol oynadı. 1917-jılǵı Oktyabr revolyuciyasınan keyin Sovet Rossiyasında mámleketlik simfoniyalıq orkestrlerdi dúziw hám qollap-quwatlaw boyınsha puxta jumıslar baslandı. 1922-jılı SSSR Mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri shólkemlestirildi, ol keyinirek Ye.F. Svetlanov atındaǵı Rossiya mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri dep ataladı 1936-jılı Pútkil awqam radiosınıń 1-simfoniyalıq brigadası tiykarında SSSR Mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri dúzildi hám ol 2006-jıldan baslap Yevgeniy Svetlanov atın alıp júr. Aleksandr Gauk, Nikolay Raxlin, Yevgeniy Svetlanov sıyaqlı kórnekli dirijyorlar basshılıǵında orkestr mámlekettiń jetekshi muzıkalıq jámáátlerinen birine aylanıp, xalıqaralıq festivallar hám jazıwlarda belsene qatnastı. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 286 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Bul dáwirde P.I. Chaykovskiy atındaǵı úlken simfoniyalıq orkestr, Moskva mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri hám basqa da áhmiyetli jámáátler dúzilip, rus simfoniyalıq muzıkası dástúrlerin rawajlandırdı. Sovetlerden keyingi dáwirde Rossiya simfoniyalıq orkestrleri jaña sharayatlarga iykemlese otırıp, óz jumısın dawam ettirdi. Olardıń kóbisi shet el jámáátleri menen tıǵız baylanıs ornatıp, xalıqaralıq bayraqlarda hám festivallarda qatnasıp, shet ellerde gastrol saparların shólkemlestire basladı. Mısalı, dirijyor Vasiliy Petrenko basshılıǵındaǵı Ye.F. Svetlanov atındaǵı Rossiya mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri búgingi kúnde de xalıqaralıq maydanda belsendi qatnasıp, jańa shıǵarmalar jazıp, joqarı dárejeli atqarıwshılıq sheberligin saqlap kelmekte. P.I. Chaykovskiy atındaǵı úlken simfoniyalıq orkestr de óz jumısın dawam ettirip, klassikalıq shıǵarmalar menen birge házirgi zaman kompozitorlarınıń shıǵarmaların atqarıp, el ishinde hám sırtında mádeniy turmısta belsene qatnaspaqta. Rossiyanıń simfoniyalıq orkestrleri mámlekettiń mádeniy turmısında áhmiyetli orın iyelep, muzıkalıq bilimlendiriw, izertlew hám atqarıw orayları bolıp esaplanadı. Olar jańa áwlad muzıkantların tárbiyalawda sheberlik sabaqların, tańlawlardı, bilimlendiriw baǵdarlamaların ótkerip, belsene qatnaspaqta. Bunnan tısqarı, orkestrler belgili kompozitorlar hám házirgi zaman avtorlardıń shıǵarmaların atqarıp, rus hám jáhán klassikalıq muzıkasın násiyatlawda úlken rol atqarmaqta. Kóplegen orkestrler muzika jazıw menen de belsene shuǵıllanıp, Rossiyada hám shet ellerde joqarı bahalanıp atırǵan albomlar shıǵarmaqta. Keleshekte Rossiya simfoniyalıq orkestrleri rus simfoniyalıq muzıkası dástúrlerin rawajlandırıwdı, shet el jámáátleri hám kompozitorları menen tıǵız birge islesiwdi, óz jumısına jańa texnologiyalardı engiziwdi dawam ettiriwi múmkin. Olardıń Rossiyanı xalıqaralıq maydanda tanıstırıwda hám mámleketler arasındaǵı mádeniy baylanıslardı bekkemlewde áhmiyetli rol atqarıwı kútilmekte. Ózbekstan Respublikasınıń Milliy simfoniyalıq orkestri (Ózbekistan Milliy Simfonik Orkestri) - bay tariyxqa iye, xalıqaralıq maydanda tán alınǵan Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 287 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT mámleketimizdiń tiykarģı simfoniyalıq jámááti. Orkestrdiń shólkemlestirilgen rásmiy sánesi 1937-jıl 1-dekabrde Ózbek mámleketlik filarmoniyası janında kishi simfoniyalıq jámáát dúzilgen waqıt bolıp esaplanadı. Biraq orkestrdiń birden-bir professional ansambl sipatında tolıq qáliplesiwi 1938-jılı filarmoniya dúzilmeleri keń kólemde qayta shólkemlestirilgennen keyin juwmaqlandı. Ullı Watan urısı