SIMFONIYALÍQ ORKESTRDIŃ QURÍLÍSÍ HÁM TÚRLERI: RAWAJLANÍWÍ HÁM HÁZIRGI HALÍ

Аннотация

This article explores the structure of the symphony orchestra, including its main instrumental sections: strings, woodwinds, brass, and percussion. It examines the function of each group within the orchestral ensemble, the typical arrangement of musicians, and the role of the conductor. The article also outlines Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 292 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT different types of symphony orchestras—chamber, classical, romantic, and modern— highlighting their compositions and distinctions. Keywords: symphony orchestra, instrumental sections, orchestra structure, types of orchestras, conductor, strings, woodwinds, brass, percussion, chamber orchestra, classical orchestra. Orkestr (grek. «saxna aldındaǵı maydansha») - saz atqarıwshılardan jıynalaǵan jámiyet bolıp tabıladı. Orkestr belgilengen formada hám dúziliste boladı. Onıń kelip shiǵıw tarıyxı Oyanıw dáwri hám XVII ásirlerge barıp taqaladı. Orkestr muzıkalıq qubılıs sıpatında tamırları áyyemgi dáwirlerge barıp taqalatuǵın quramalı hám kóp qırlı fenomen bolıp esaplanadı. "Orkestr" túsinigi áyyemgi grek tilindegi "orxήστρα" sózinen kelip shıqqan - antik teatrda saxna aldındaǵı dóńgelek maydan usılay atalǵan, ol jerde xor hám muzıkantlar jaylasıp, dramalıq tamashalarǵa sazlı járdem etken, yaǵniy akkopmoniment rolin atqarǵan. Biraq orkestrdiń házirgi túsinigi saz atqarıwshılarınıń jámlenbegen jámááti sıpatında ádewir keyin - sońǵı orta ásirler hám Qayta oyanıw dáwirinde qáliplese baslaǵan. Orkestrlerdiń dáslepki úlgileri Evropada XIV-XV ásirlerde patsha sarayları hám aqsúyekler shańaraqlarında saray muzıkaların atqarıwshı sazendelerdiń kishi ansamblleri túrinde payda bolǵan. Bul toparlar kameralıq xarakterge iye bolıp, tiykarınan tarlı (viola, lyutnya) hám ayrım úplep shertiletuǵın saz ásbapların óz ishine alǵan. Orkestr atqarıwshılıǵınıń rawajlanıwına áhmiyetli túrtki XVI ásirdiń aqırında Italiyada operanıń payda bolıwı boldı - dál Florenciya hám Veneciya opera teatrlarında vokal partiyalarına járdem beriw ushın zárúr bolǵan iri hám shólkemlesken ásbaplar quramı qáliplese basladı. Barokko dáwirinde (XVII ásir - XVIII ásirdiń birinshi yarımı) orkestr quramları áste-aqırın standartlastırıla basladı. Evropa monarxları saraylarında tarlı toparlar (skripka, alt, violonchel), úplep shertiletuǵın saz ásbaplar (goboy, fagot) hám general-bas wazıypasın atqarǵan klavesinnen ibarat turaqlı kapellalar dúzildi. Orkestr mádeniyatınıń rawajlanıwında francuz saray dástúrleri úlken áhmiyetke iye boldı - Lyudovik XIV dáwirindegi "Patshanıń 24 skripkası" ansambli Evropadaǵı dáslepki kásiplik orkestrlerden birine aylandı. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 293 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Házirgi muzıka ámeliyatı quramı, atqarıwshılar sanı hám repertuarı boyınsha hár qıylı bolǵan orkestrlerdiń kóp sanlı túrlerin biledi. Olardıń eń áhmiyetli túrleri tómendegiler: simfoniyalıq orkestr (barlıq saz-ásbaplar toparların óz ishine aladı - tarlı, aǵash hám mis úplep shertiletuǵın, urma saz ásbaplar); kameralıq orkestr (kishi quramlı, ádette 30 dan aspaytuǵın atqarıwshı); úplep shertiletuǵın orkestr (tek úplep shertiletuǵın hám urma saz-ásbaplarınan ibarat); estrada orkestri (jeńil muzıkaǵa qánigelesken); jaz orkestri (big-bend); xalıq saz-ásbapları orkestri (milliy muzıka dástúrlerine tiykarlangan); tarlı orkestr (tek tartqıshlı saz-ásbaplarınan ibarat). Bul túrlerdiń hár biri óziniń qáliplesiw tariyxına, ózine tán repertuarına, atqarıwshılıq ámeliyatınıń ózgesheliklerine iye. Orkestr kórkem óneriniń evolyuciyası muzıka mádeniyatı rawajlanıwınıń ulıwma tendenciyaların kórsetedi - áyyemgi dáwirdegi ápiwayı ansambllerden házirgi dáwirdegi quramalı shólkemlestirilgen jámáátlerge shekem, universal quramlardan arnawlı usıl hám janrlarǵa baǵdarlanǵan arnawlı orkestrlerge shekem. Bunda orkestr kompozitorlıq niyetlerdi júzege asırıwdıń eń áhmiyetli quralı hám muzıka kórkem ónerindegi kórkem súwretlewdiń kúshli quralı bolıp qaladı. Orkestr, xor, vokal yamasa saz ásbap ansambller ushın jaratılǵan muzıkalıq shıǵarmanıń tolıq hám keńnen sáwlelengen nota jazıwı partitura dep ataladı. (1- súwret) Partiturada saz ásbaplar toparı tómendegishe jaylasadı: 1. Hárbir saz ásbap partiyası bólek qatarda sáwlelenedi; 2. Nota jolı arnawlı bir tártipte izbe-iz jaylasadı; 3. Nota jolı aldında ulıwma akkolada, keyninen toparlardı birlestiriwshi akkolada menen birlestiriledi; 4. Takt sızıqları vertikal tárizde jaylasqan bolıp, hárbir topar ushın ulıwma esapladı; 5. Demli ásbaplardıń partiyaları nota jollarında jup-jup bolıp jaylasadı; 6. Nota jolında eki ásbap partiyası jaylasqan bolsa, joqarı dawıstiń tayaqshaların joqarıǵa, tómengi dawıstin tayaqshaların tómenge qaratıw kerek; Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 294 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 7. Unison jaǵdayi júz Bergen jaǵdayda, a2, a3, a4 syaqlı belgilerden paydalanıladı; 8. Rim yamasa arab háribi ásbaplardıń tártip nomerin ańlatadı: I Ob., III Cor. hám t.b. Orkestr saxnada ásbap toparları boyınsha jaylasadı. Jeke at